ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයා (Zoothera imbricata) ශ්රී ලංකාවේ වඩාත්ම සැඟවී සිටින ආවේණික පක්ෂීන්ගෙන් එකෙකි — දිවයිනේ තෙත් වනාන්තරවල සෙවණැලි වූ යටි ස්තරය හරහා නිහඬව ගමන් කරමින් දවස ගත කරන, දිගු හොටක් ඇති විශාල තිරාසිකයෙකි. අලුයම වනාන්තර මාර්ගයක නිසලව හිඳ සිටීමට සූදානම්, කලින් අවදි වන, ඉවසිලිවන්ත පක්ෂි නරඹන්නන්ට එය දැකීමට හොඳම අවස්ථාව ඇත. අන් සැමට, පක්ෂියා දකිනවාට වඩා බොහෝ විට ඇසෙන්නේ එහි ශෝකී විසිල් හඬයි.
ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයා හඳුනාගන්නේ කෙසේද?
හොඳ දර්ශනයක් ලැබුණු පසු මෙම විශේෂය වරදවා හඳුනාගත නොහැකිය. උඩු සිරුර තද දුඹුරු පැහැති වන අතර, හිස් මුදුන, පිට සහ පියාපත් හරහා විහිදෙන ඝන කළු කොරපොතු රටාවකින් වැසී ඇත — පක්ෂියාට නම ලැබී ඇත්තේ එයිනි. යටි සිරුර උණුසුම්, තද ලා දුඹුරු-කහ පැහැති වන අතර — එයද පපුව සහ පැති හරහා තද පැහැති අඩසඳ හැඩැති සලකුණුවලින් ඝන ලෙස සලකුණු වී ඇත. හොට කැපී පෙනෙන ලෙස දිගු වන අතර මඳක් පහළට නැමී ඇත; කොළ රොඩු අතර අපෘෂ්ඨවංශීන් සෙවීමට එය හොඳින් ගැළපේ.
අඳුරු වනාන්තර ආලෝකයේදී ගැහැනු කළු-සුදු තිරාසිකයා (Pied Thrush) (Geokichla wardii) හෝ තිත්පිය තිරාසිකයා (Geokichla spiloptera) සමඟ පටලවා ගැනීමට ඉඩ ඇත. ප්රධාන වෙනස නම්, ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයාගේ උඩු සිරුර මත ඇති පුළුල් කළු කොරපොතු රටාව, බඩේ — සුදු නොව — තද ලා දුඹුරු-කහ පැහැය සමඟ එක්වීමයි. කකුල් සහ හොට යන දෙකම තිත්පිය තිරාසිකයාට වඩා ලා පැහැති ලෙස පෙනේ.
ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයාගේ හඬ කෙබඳුද?
අලුයමට මඳක් පෙර ශ්රී ලංකාවේ තෙත් කලාප වනාන්තරවල ඇසෙන වඩාත් සුවිශේෂී හඬවලින් එකක් මෙම ගීතයයි: "cheeew-chew-lew" ලෙස ලියැවෙන, පහළට ලිස්සා යන, නළා වැනි විසිල් හඬ මාලාවකි; සෑම ස්වරයක්ම සුමටව පහළට බසිමින් තත්පරයක් පමණ පවතින අතර, මාලාව කිහිප වතාවක් නැවත නැවත ඇසේ. සමස්ත ප්‍රතිඵලය ශෝකී හා නොඉක්මන් ය — එයට හුරු නැති අයෙකුට දුරින් සිටින පරෙවියෙකු හෝ බස්සෙකු ලෙස වරදවා වටහා ගැනීම පහසුය.
ගායන කාලවලින් පිටත, පක්ෂියා යන්තමින් ඇසෙන, උස් තානයේ "tsit" හඬකින් සන්නිවේදනය කරයි — එය කෙතරම් මඳ සම්බන්ධතා හඬක්ද යත්, පක්ෂියා මීටර කිහිපයක් ඈතින් සිටියදී පවා පහසුවෙන් මග හැරේ. පළමු වරට නිරීක්ෂණය කරන්නන් බොහෝ විට පවසන්නේ කිසියම් හඬක් ඇසීමට පෙර කොළ රොඩු සෙලවෙන හඬ ඇසුණු බවයි.
ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයා ශ්රී ලංකාවේ වෙසෙන්නේ කොහේද?
ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයා තෙත් කලාපයට දැඩි ලෙස සීමා වී ඇති අතර, පහතරට වැසි වනාන්තරවල සිට මධ්‍යම උන්නතාංශ කඳු පාමුල හරහා කඳුකර වනාන්තර දක්වා දක්නට ලැබේ. කඳු පාමුල ප්‍රදේශ — සාමාන්යයෙන් මීටර 300 ත් 1,200 ත් අතර පමණ උන්නතාංශ — හමුවීම් සඳහා වඩාත්ම සාර්ථක කලාපය වේ; මන්ද ඝන, වැසුණු වියනක් සහිත පහතරට අභ්‍යන්තරයට වඩා මෙම උන්නතාංශවලදී පක්ෂියා සෙවණැලි වූ වනාන්තර මාර්ග සහ මංපෙත් මායිම් දිගේ ආහාර සොයමින් වඩාත් නිතර දක්නට ලැබේ.
සබරගමුව සහ දකුණු පළාත්වල පිහිටි UNESCO ලෝක උරුම ස්ථානයක් වන සිංහරාජ වන රක්ෂිතය හොඳම ස්ථානවලින් එකක් ලෙස පුළුල්ව සැලකේ. ප්රාථමික වැසි වනාන්තරය හරහා දිවෙන රක්ෂිතයේ පුළුල් පා මංපෙත් ජාලය, මෙම විශේෂයට අවශ්‍ය පාසි සහිත, කොළ රොඩු බහුල වාසස්ථානයම සපයයි. මධ්ය කඳුකරයේ හෝර්ටන් තැන්න ජාතික වනෝද්යානය තවත් විශ්වාසදායක ස්ථානයකි; විශේෂයෙන් කඳුකර තණබිම් මායිම් වන වනාන්තර දාර දිගේ.
අනෙකුත් සාර්ථක ප්‍රදේශ අතර, තෙත් කලාප වියන බොහෝ දුරට අඛණ්ඩව පවතින කිතුල්ගල අවට වනාන්තරගත බෑවුම් සහ මාකන්දාව වැසි වනාන්තරය වේ.
ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයා සෙවීමට හොඳම කාලය කවදාද?
පක්ෂියා වසර පුරා ක්‍රියාශීලී වුවද, ගායනය උච්චතම වන්නේ අභිජනන සමයේදීය; එය සාමාන්යයෙන් පෙබරවාරි සිට මැයි දක්වා වන අතර, දෙවන කාල පරිච්ඡේදයක් ජූලි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා පමණ වේ. උදෑසන — පළමු එළිය වැටීමෙන් පසු පළමු පැය — හොඳම කාලයයි. දවස උණුසුම් වී වනාන්තරයේ ක්‍රියාකාරකම් වැඩි වන විට මෙම විශේෂය ඉක්මනින් ඝන ආවරණය තුළට පසුබසී.
මංපෙත්වල නරඹන්නන් අඩු නිසාත්, වනාන්තර පොළොව නිරීක්ෂණය කිරීම පහසු විය හැකි නිසාත්, වියළි සමයේ මාස (දළ වශයෙන් දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වා) බොහෝ විට සිංහරාජයේදී පැහැදිලිම දර්ශන ලබා දෙයි. මැයි මාසයේ සිට තෙත් කලාපය පුරා සුලබ වන තද වැසි සාමාන්යයෙන් ආහාර සෙවීම අඩු කරන අතර පක්ෂියා සොයා ගැනීම දුෂ්කර කරයි.
නිරීක්ෂණය කළ හැකි හැසිරීම් මොනවාද?
ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයා එහි පුරුදුවලින් බොහෝ දුරට සම්පූර්ණයෙන්ම භූමිවාසී ය. එය කොළ රොඩු හරහා සෙමින් ඇවිදිමින්, ඇතැම් විට හොටෙන් කොළ පසෙකට විසි කරමින්, යට සැඟවී සිටින කෘමීන්, ගැඩවිලුන් සහ කුඩා අපෘෂ්ඨවංශීන් එළිදරව් කර ආහාර සොයයි. එය කලාතුරකින් විවෘත ප්‍රදේශවලට පැමිණෙන අතර, ඝන යටිරෝපණය සහ සෙවණැලි වූ වනාන්තර මාර්ගයක් අතර ඇති පටු බිම් තීරුවට ප්‍රිය කරයි.
කැළඹුණු විට, පක්ෂියා වහාම පලා යනවා වෙනුවට නිසල වේ — එහි සැඟවුණු කොරපොතු රටාව වනාන්තර පොළොවේ ආලෝක-සෙවණැලි මිශ්‍ර දුඹුරු පසුබිමට එරෙහිව ඵලදායී වෙස්වලාගැනීමක් සපයයි. මෙම නිසල වීමේ ප්‍රතිචාරය නිසා, මංපෙත් දිගේ ඉතා වේගයෙන් ඇවිදින නරඹන්නන් නිසලව සිටින පක්ෂියෙකුගෙන් මීටර කිහිපයක් ඇතුළතින් එය නොදැක නිතර ගමන් කරති.
- වනාන්තර මංපෙත්වල සෙමින් ඇවිදිමින් නිතර නතර වන්න.
- මාර්ග මායිමේ සිට මීටර 3–5 ක් ඇතුළත බිම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන්න.
- කොළ රොඩු සෙලවෙන මඳ හඬට සවන් දෙන්න.
- හයියෙන් කතා කිරීමෙන් වළකින්න — පක්ෂියා නිසල වේ හෝ ආවරණය තුළට ලිස්සා යයි.
- ඝන යටිරෝපණයේදී සමීප නාභිගත කිරීමේ හැකියාව (මීටර 2 ට අඩු) ඇති දුරදක්න වාසියකි.
ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයා ශ්රී ලංකාවට ආවේණිකද?
ඔව්. Zoothera imbricata ශ්රී ලංකාවට ආවේණික පක්ෂියෙකි; එනම් එය බෝ වන්නේ මෙම දිවයිනේ පමණක් වන අතර වෙනත් කිසිම තැනක වනයේ දක්නට නොලැබේ. වසර ගණනාවක් පුරා එය පුළුල්ව ව්‍යාප්ත කායුරු තිරාසික (Scaly Thrush) (Zoothera dauma) සංකීර්ණයේ උප විශේෂයක් ලෙස සලකනු ලැබූ නමුත්, එහි සුවිශේෂී පිහාටු, සීමිත පරාසය සහ හඬ වෙනස්කම් පදනම් කරගෙන දැන් පූර්ණ විශේෂයක් ලෙස පිළිගැනේ. ශ්රී ලංකාවේ ආවේණික පක්ෂි විශේෂ 35 ක් පමණ ඇත — එය දකුණු ආසියාවේ ඕනෑම තැනක එම ප්‍රමාණයේ දිවයිනක් සඳහා ඇති ඉහළම ආවේණික අනුපාතවලින් එකකි.
මෙම විශේෂය දැකීමට පක්ෂි නැරඹුම් සංචාරයක් සැලසුම් කරන්නේ කෙසේද?
පැමිණෙන බොහෝ පක්ෂි නරඹන්නන් ශ්රී ලංකාවේ තෙත් කලාපයේ ස්ථාන එක්කර දින කිහිපයක සංචාර මාර්ගයක් සකස් කරති. ප්‍රායෝගික සංචාර සැලැස්මකට සිංහරාජය අසල රාත්‍රී දෙකක් හෝ තුනක් (එහිදී රක්ෂිතයට ආවේණික දේශීය මාර්ගෝපදේශකයින් අත්‍යවශ්‍ය වන අතර, පිළිගත් සංචාරක සේවා සපයන්නන් හරහා ඔවුන් වෙන් කරගත හැකිය), කිතුල්ගල අසල එක් රාත්‍රියක් සහ හෝර්ටන් තැන්නේ ගත කරන කාලයක් ඇතුළත් විය හැකිය. වනාන්තරය පිළිබඳ දැනුමක් ඇති දේශීය මාර්ගෝපදේශකයෙකු සාර්ථකත්වය විශාල ලෙස වැඩි කරයි — පක්ෂියාගේ නිහඬ බව සහ සැඟවුණු පුරුදු නිසා මාර්ගෝපදේශකයෙකු නොමැතිව සෙවීම සැබවින්ම දුෂ්කරය.
කොළඹ සිට බොහෝ තෙත් කලාප ස්ථාන කරා මාර්ග ප්‍රවේශය සාධාරණ මට්ටමක පවතින අතර, සිව්රෝද ධාවන (4×4) වාහනයක් අවශ්‍ය වන්නේ ඉඳහිට පමණි. ඔබ කඳුකර සංචාර මාර්ගයේ ගමන් කරන්නේ නම්, ඌව පළාතේ ඇල්ල ප්‍රදේශයද ගවේෂණය කිරීමට වටින, ළඟා වීමට පහසු කඳුකර වනාන්තර වාසස්ථාන ලබා දෙයි.
එම වාසස්ථානයේම හමුවිය හැකි අනෙකුත් වනජීවීන් මොනවාද?
ශ්රී ලංකා කායුරු තිරාසිකයාගේ නිවහන වන ඝන තෙත් කලාප වනාන්තර දිවයිනේ වඩාත්ම ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත් පරිසර පද්ධති අතර වේ. එම යටි ස්තරයේ සහ මැද ස්තරයේ නිතර හමුවන, සමඟ වෙසෙන ආවේණික පක්ෂීන් අතර කැහිබෙල්ලා, බට ඇටි කුකුළා, තිත්පිය තිරාසිකයා සහ හබන් කුකුළා වේ. විශේෂයෙන් සිංහරාජය එහි මිශ්‍ර විශේෂ ආහාර සෙවීමේ රංචු සඳහා ප්‍රසිද්ධය — වනාන්තරය හරහා ගමන් කරන මෙවැනි රංචුවක් සමඟ එක්වීම දකුණු ආසියාවේ වඩාත්ම ත්‍යාගශීලී වනජීවී අත්දැකීම්වලින් එකකි.
ශ්රී ලංකාවේ තෙත් කලාපයට ආවේණික කළු වඳුරා සහ සැඟවී සිටින හඳුන් දිවියා වැනි ක්ෂීරපායීන්ද මෙම වනාන්තරවල වෙසෙන නමුත්, දෙවැන්නා දක්නට ලැබෙන්නේ කලාතුරකිනි.
