පඬුවන් පිටැති බස්සා

පඬුවන් පිටැති බස්සා (Glaucidium castanotum, Blyth, 1851) ශ්‍රී ලංකාවේ දුර්ලභතම ආවේණික පක්ෂීන්ගෙන් එකක් වන අතර, දිවයිනේ ඉතා කලාතුරකින් හමු වන බකමූණු විශේෂ අතරද වේ. කුඩා, සැඟවී ජීවත් වන, සහ බොහෝ දුරට නොකැඩුණු පහතරට හා මැදරට තෙත් කලාප වනාන්තරවලට සීමා වූ මෙම පක්ෂියා, ඉවසිලිවන්ත සහ හොඳින් සූදානම් වූ පක්ෂි නරඹන්නන්ට, බොහෝ අමුත්තන්ට කිසි දිනෙක ලැබෙන්නේ නැති දර්ශනයක් ත්‍යාග කරයි.

පඬුවන් පිටැති බස්සා පෙනෙන්නේ කෙසේද?

වැඩිහිටි පක්ෂීන්ගේ දිග සෙ.මී. 19 ත් 21 ත් අතර වේ — මයිනාට වඩා මඳක් කුඩාය — ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපක්ෂයේම පිහාටු සමාන බැවින්, පෙනුමෙන් පමණක් ක්ෂේත්‍රයේදී ලිංගය හඳුනාගැනීම කළ නොහැක. මෙම පක්ෂියාගේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ලක්ෂණය වන්නේ තද පඬුවන්-දුඹුරු පැහැති පිටයි; එය සුදුමැලි, ඉරි සහිත යටි පැත්තට වෙනස්ව කැපී පෙනේ. සියලුම Glaucidium බස්සන් මෙන්ම, එයටද කන් පිහාටු පොකුරු නැති වටකුරු හිසක් සහ සුදු හා දුඹුරු දාරයකින් වට වූ මුහුණු තැටියක පිහිටි, ලාක්ෂණික තද කහ පැහැති ඇස් ඇත.

පඬුවන් පිටැති බස්සා ශ්‍රී ලංකාවේ ජීවත් වන්නේ කොහේද?

මෙම බස්සා බොහෝ දුරට ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාප වනාන්තරවල කැළඹීමට ලක් නොවූ කොටස්වලට සීමා වී ඇති අතර, එහිදී එය වන වියනේ ඉහළ මට්ටම්වල රැඳී සිටී. එහි දන්නා ව්‍යාප්තිය පහතරට සහ මැදරට පුරා විහිදෙන අතර, මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 2,000 පමණ උන්නතාංශ දක්වා වාර්තා ඇත. UNESCO ලෝක උරුම ස්ථානයක් වන සිංහරාජ වන රක්ෂිතය මෙම විශේෂය නිරීක්ෂණය කිරීමට වඩාත්ම විශ්වාසදායක ස්ථානවලින් එකකි; දිවයිනේ ඉතිරිව ඇති ප්‍රාථමික තෙත් කලාප වැසි වනාන්තරයේ විශාලතම අඛණ්ඩ කොටස් සමහරක් එහි පවතී.

සබරගමුව, බස්නාහිර සහ දකුණු පළාත්වල අනෙකුත් වනාන්තර කොටස්ද කුඩා ගහනයන්ට වාසස්ථාන සපයයි; නමුත් වාසස්ථාන කැබලිවීම නිසා ජීවත්විය හැකි ස්ථාන ගණන දිගටම අඩු වෙමින් පවතී. කිතුල්ගල අසල මාකඳව වැසි වනාන්තරයද පරීක්ෂා කිරීමට වටිනා තවත් ස්ථානයකි, විශේෂයෙන්ම මැදරට හරහා ගමන් කරන පක්ෂි නරඹන්නන්ට.

පඬුවන් පිටැති බස්සා සෙවීමට හොඳම කාලය කුමක්ද?

බොහෝ බකමූණන්ට වෙනස්ව, මෙම බස්සා බොහෝ දුරට දිවාචර වන අතර දිවා කාලයේදී, විශේෂයෙන්ම සවස් වරුවේ නිතර දැකිය හැකිය. සුදුසු වනාන්තර ස්ථානවලට අලුයම යාම — වඩාත් සුදුසු වන්නේ හිරු උදාවී පළමු පැය ඇතුළතයි — හෝ සැන්දෑ අඳුර වැටෙන විට අවසන් වන පරිදි සැලසූ පස්වරු ඇවිදීම්, පක්ෂියා දැකීමට හෝ අවම වශයෙන් පැහැදිලි හඬ පටිගත කිරීමක් ලබාගැනීමට හොඳම අවස්ථාව සලසයි.

අන්තර් මෝසම් කාලවල වියළි කාල පරිච්ඡේදවලදී (සාමාන්‍යයෙන් පෙබරවාරි සිට අප්‍රේල් දක්වා සහ නැවත අගෝස්තු සිට සැප්තැම්බර් පමණ දක්වා) පක්ෂි නැරඹීමේදී වනාන්තරයේ වඩා සන්සුන් තත්ත්වයක් සහ වන වියන හරහා වඩා හොඳ දෘශ්‍යතාවක් ලැබේ. මාර්තු සිට මැයි දක්වා අභිජනන ක්‍රියාකාරකම් අතරතුර, භූමි ප්‍රදේශ රකින පක්ෂීන් වැඩියෙන් හඬ නඟන බැවින්, නාද කිරීමේ වාර ගණන වැඩි විය හැක.

පඬුවන් පිටැති බස්සා නඟන නාදය කුමක්ද?

නාදය ඉගෙන ගන්නා පක්ෂි නරඹන්නන්ට, දැකීම මත පමණක් රඳා පවතින අයට වඩා මෙම විශේෂය සොයාගැනීමේ බොහෝ වැඩි අවස්ථාවක් ඇත. ලාක්ෂණික නාදය නැවත නැවත නැඟෙන k'raw…k'raw…k'raw…k'raw…k'raw වන අතර, අනුපිළිවෙළ ඉදිරියට යත්ම අක්ෂර මඳක් සෙමින් ඇසේ. ස්ථානීය පක්ෂීන්ට අනවශ්‍ය ආතතියක් ඇති නොවීමට, ආරක්ෂිත ප්‍රදේශවලදී පටිගත නාද වාදනය ප්‍රවේශමෙන් සහ ඉතා අඩුවෙන් භාවිත කළ යුතුය. පටිගත නාද වාදනය නොමැතිවද, සැන්දෑවේ සුදුසු වනාන්තරයක් හරහා නිහඬව සෙමින් ඇවිදීමෙන් බොහෝ විට නාද කරන පක්ෂියෙකු හමු වේ.

පඬුවන් පිටැති බස්සා ආහාරයට ගන්නේ කුමක්ද?

මෙම බස්සාගේ ආහාරයේ ප්‍රධාන කොටස කෘමීන්ය; එය එහි කුඩා ප්‍රමාණයට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාප වනාන්තරවල බහුලව සිටින කෘමි ජීවයට ගැළපේ. බොහෝ Glaucidium විශේෂ මෙන්ම, අවස්ථාව ලැබෙන විට එය කුඩා පෘෂ්ඨවංශීන්ද — මීයන්, කුඩා කටුස්සන් සහ ඒ හා සමාන ප්‍රමාණයේ ගොදුරු — ආහාරයට ගන්නා බව බොහෝ දුරට නිසැකය. එය අත්තක රැඳී සිට, ඉහළ වියන සහ පහළ වන බිම නිරීක්ෂණය කර, ගොදුර අල්ලා ගැනීමට කෙටි පියාසැරි කරමින් දඩයම් කරයි.

පඬුවන් පිටැති බස්සා අභිජනනය කරන්නේ කෙසේද?

අභිජනන කාලය මාර්තු සිට මැයි දක්වා වේ. කූඩු තනන්නේ නැත; ඒ වෙනුවට ගැහැනු සතා ගස් කඳන් හෝ විශාල අතුවල ස්වාභාවික කුහරවල, කිසිදු ඇතිරිල්ලක් නොමැතිව, සෘජුවම බිත්තර දමයි. සාමාන්‍ය බිත්තර කැටියක් දිලිසෙන සුදු බිත්තර දෙකකින් සමන්විත වන අතර, එක් එක් බිත්තරය දිගින් මි.මී. 34 සිට 36 පමණ ද පළලින් මි.මී. 27 සිට 29 පමණ ද වේ. කූඩු ස්ථාන සාමාන්‍යයෙන් බිම් මට්ටමට බොහෝ ඉහළින්, පරිණත ගස්වල පිහිටා ඇති බැවින්, ක්‍රියාකාරී කූඩු සෘජුව නිරීක්ෂණය කිරීම අපහසු වන අතර, කැළඹීම් ඇති කිරීමේ දෘෂ්ටිකෝණයෙන් නුසුදුසුද වේ.

පඬුවන් පිටැති බස්සා මෙතරම් දුර්ලභ ඇයි?

මෙහි දුර්ලභභාවය අර්ධ වශයෙන් ස්වාභාවිකය — මෙම විශේෂයට සැමවිටම ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාප වනාන්තරවලට බැඳුණු සීමිත ව්‍යාප්තියක් තිබූ බව පෙනේ — අර්ධ වශයෙන් වාසස්ථාන අහිමිවීමේ ප්‍රතිඵලයකි. පසුගිය සියවස තුළ කෘෂිකර්මය සහ වැවිලි බෝග සඳහා පරිවර්තනය කිරීම හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ පහතරට තෙත් කලාප වනාන්තර සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වී ඇත. ඉතිරිව ඇති කොටස් බොහෝ විට කුඩා සහ හුදකලා වන අතර, පුළුල් ප්‍රදේශයක් පුරා ජීවත්විය හැකි අභිජනන ගහනයන් පවත්වා ගැනීමට පක්ෂියාට ඇති හැකියාව එයින් සීමා වේ.

එබැවින් සිංහරාජ, කන්නෙලිය සහ කිතුල්ගල වනාන්තර කලාපය වැනි ස්ථාන සංරක්ෂණය කිරීම මෙම විශේෂයේ දිගුකාලීන පැවැත්මට සෘජුවම අදාළ වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ හෝර්ටන් තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය, ප්‍රධාන වශයෙන් කඳුකර තණබිම් සහ වලාකුළු වනාන්තර වාසස්ථානයක් වුවද, මෙම බස්සා සමඟ ඇතැම් විට සම්බන්ධ වන උන්නතාංශ පරාසයේ ඉහළ මායිමේ පිහිටා ඇති අතර, ආවේණික විශේෂ සඳහා ශ්‍රී ලංකාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ ජාලයේ පුළුල් වටිනාකම පෙන්නුම් කරයි.

පඬුවන් පිටැති බස්සා සොයාගැනීමට බලාපොරොත්තු වන පක්ෂි නරඹන්නන්ට උපදෙස්

• පක්ෂියාගේ නාදය දන්නා ප්‍රාදේශීය මඟපෙන්වන්නෙකුගේ සහාය ලබාගන්න — සිංහරාජයේ එහි භූමි ප්‍රදේශ හඳුනන පළපුරුදු ස්ථානීය ස්වභාවවේදීන් සිටිති.
• අලුයමට බොහෝ කලින් වනාන්තර මායිමට පැමිණෙන්න, නැතහොත් සැන්දෑ අඳුර වැටුණු පසුව දක්වා රැඳී සිටීමට සැලසුම් කරන්න; ඝන වියනකට මධ්‍යාහ්නයේ යාම කලාතුරකින් ඵලදායී වේ.
• සෙමින් ගමන් කර නිතර නවතින්න; මෙම බස්සා චලනයට වඩා නාදයෙන් තමන්ව හෙළි කිරීමට වැඩි ඉඩක් ඇත.
• අඩු ආලෝක තත්ත්වයන් යටතේ ඉහළ වියන නිරීක්ෂණය කිරීමට 8×42 හෝ 10×42 ශ්‍රේණියේ දුරදක්න නිර්දේශ කෙරේ.
• ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ රෙගුලාසිවලට ගරු කර වගකිවයුතු වනජීවී නැරඹුම් මාර්ගෝපදේශ අනුගමනය කරන්න; පටිගත නාද අධික ලෙස වාදනය නොකරන්න.
• වැසි කබායක් අත ළඟ තබාගන්න — තෙත් කලාප වනාන්තර වසර පුරාම තම නමට සාධාරණය ඉටු කරයි.

පඬුවන් පිටැති බස්සා අනෙකුත් ශ්‍රී ලාංකේය බකමූණන් සමඟ සැසඳෙන්නේ කෙසේද?