කළු හිස් කොණ්ඩයා (Rubigula melanictera) ශ්රී ලංකාවේ වඩාත්ම පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි ආවේණික ගීත පක්ෂීන්ගෙන් එකෙකි. සෘතුමය අමුත්තෙකු නොව මෙරටම බෝ වන වාසික පක්ෂියෙකු වන මොහු, බොහෝ විට වනාන්තරයේ යටි වියනත් ගෙවතු මායිම්වලත් නිහඬව ගමන් කරන යුගල වශයෙන් හමුවේ. දීප්තිමත් කහ පැහැති යටි සිරුරට එරෙහිව කැපී පෙනෙන තද කළු හිස්වැස්ම නිසා, පළමු වරට පක්ෂි නරඹන්නන්ට පවා එය හඳුනාගැනීම පහසුය.
කළු හිස් කොණ්ඩයා ජීවත් වන්නේ කොහේද?
මෙම විශේෂය ප්රධාන වශයෙන් ශ්රී ලංකාවේ තෙත් කලාපයේ හමුවන අතර, වියළි කලාපයේ විසිරුණු ජනපද කිහිපයක් ද ඇත; එහි පරාසය පහතරට වෙරළබඩ වනාන්තරවල සිට මධ්යම උන්නතාංශයේ කඳුකර ප්රදේශ දක්වා විහිදේ. එය බහුලවම වාර්තා වන්නේ මීටර් 1,500කට පමණ අඩු උසකදීය; එහිදී වර්ෂාපතනය, එය කැමති ඝන, ස්ථර සහිත ශාකාවරණය පවත්වා ගැනීමට ප්‍රමාණවත්ය. සමහර තෙත් කලාප ආවේණික පක්ෂීන් මෙන් නොව, එය ද්විතීයික වනාන්තරවලට සහ හොඳින් ගස් වැවුණු ගෙවතුවලට සාධාරණ ලෙස හැඩගැසෙන බැවින්, වනාන්තර ආශ්‍රිත ගම්මාන අසල එය හමුවීම අසාමාන්‍ය නොවේ.
කළු හිස් කොණ්ඩයා වියළි කලාපයේ විවෘත පඳුරු බිම්වලත්, මධ්යම කඳුකරයේ උසම කඳු මුදුන්වලත් නොමැත. එබැවින් එහි ව්‍යාප්තිය බස්නාහිර පළාතේ කඳු පාමුල සිට දකුණු දෙසට සබරගමුව කඳුකරය හරහා සිංහරාජ පහතරට දක්වා විහිදෙන තෙත් කලාප රක්ෂිත චාපය අනුගමනය කරයි.
හොඳම දර්ශන ලබා දෙන රක්ෂිත මොනවාද?
තෙත් කලාපය තුළ ඇති ආරක්ෂිත ප්රදේශ සහ වන රක්ෂිත කිහිපයක් මෙම පක්ෂියා නිරීක්ෂණය කිරීමට විශ්වාසදායක අවස්ථා සපයයි. පහත වගුවේ ප්රධාන ස්ථාන, ඒවායේ සාමාන්‍ය උන්නතාංශය සහ ප්‍රවේශ තොරතුරු සමඟ දැක්වේ.
| ස්ථානය | ආසන්න උන්නතාංශය | ප්රධාන ලක්ෂණය |
|---|---|---|
| සිංහරාජ වැසි වනාන්තරය | 300–1,170 m | UNESCO ලෝක උරුම ස්ථානයකි; ශ්රී ලංකාවේ ඉහළම ආවේණික පක්ෂි විවිධත්වය |
| කිතුල්ගල වන රක්ෂිතය | 50–400 m | පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි පහතරට වනාන්තරයකි; ජනප්රිය පක්ෂි නැරඹුම් මධ්‍යස්ථානයකි |
| මිතිරිගල වන රක්ෂිතය | 200–350 m | කොළඹට ආසන්න, නිස්කලංක හා කලබල නොවූ තෙත් කලාප වනාන්තරයකි |
| බෝධිනාගල වනාන්තරය | 100–300 m | අඩුවෙන් සංචාරය කෙරෙන රක්ෂිතයකි; කලබල නොවූ වනාන්තරවල වෙසෙන විශේෂ සඳහා හොඳය |
| මොරපිටිය වන රක්ෂිතය | 200–600 m | සිංහරාජයට යාබදව පිහිටයි; හොඳ ද්විතීයික පක්ෂි නැරඹුම් ස්ථානයකි |
| හියාරේ වන රක්ෂිතය | 50–150 m | ගාල්ල අසල ජලාශයක් ආශ්‍රිත පහතරට වනාන්තරයකි |
| ශ්රී පාද වනාන්තර අභයභූමිය | 600–2,243 m | විශාල මධ්‍ය කඳුකර තෙත් වනාන්තරයකි; ශ්රී පාද වන්දනා මාර්ගය මේ හරහා දිවෙයි |
| උඩවලව ජාතික වනෝද්‍යානය | 60–500 m | ප්රධාන වශයෙන් තෘණ භූමියකි; මෙම විශේෂය හමුවන්නේ වනාන්තර කොටස්වල පමණක් ස්ථානීයවය |
| වස්ගමුව ජාතික වනෝද්‍යානය | 100–600 m | සංක්‍රාන්ති කලාපයේ වනෝද්‍යානයකි; වඩා තෙත් වනාන්තර කොටස්වල හමුවේ |
මේ අතරින්, සිංහරාජ වන රක්ෂිතය කළු හිස් කොණ්ඩයා ඇතුළු තෙත් කලාප ආවේණික පක්ෂීන් සඳහා වඩාත්ම ඵලදායී තනි ස්ථානය ලෙස පුළුල්ව සැලකේ; එයට ප්රධාන හේතුව එහි ප්රාථමික වනාන්තර වියන බොහෝ දුරට නොකැඩී පැවතීමයි.
කළු හිස් කොණ්ඩයා පෙනෙන්නේ කෙසේද?
වැඩිහිටි පක්ෂීන්ට දිලිසෙන කළු හිස් මුදුනක් සහ ගෙලපිටක් ඇත — පක්ෂියාට එහි පොදු නම ලබා දෙන නිර්වචනාත්මක ලක්ෂණය මෙයයි. උඩු සිරුර කහ පැහැයට හුරු ඔලිව්-කොළ පැහැයෙන් යුක්ත වන අතර, උගුර කහ පැහැයෙන් ද, යටි සිරුර උදරය දෙසට වඩාත් දීප්තිමත් කහ පැහැයට ද හැරේ. පිරිමි සතුන්ගේ කනීනිකාව තද රතු පැහැති වන අතර ගැහැනු සතුන්ගේ එය තද දුඹුරු පැහැතිය; ඇස වටා මාංසල වළල්ලක් නැත. ළපටි පක්ෂීන් සමස්තයක් ලෙස අඳුරු පැහැති වන අතර හිස්වැස්ම එතරම් පැහැදිලි නැත.
ක්ෂේත්රයේදී පක්ෂියාගේ නාදය හඳුනාගැනීමට ප්‍රයෝජනවත්ය: මැද වියනේ අතුවල සිට නිකුත් කරන ප්‍රීතිමත්, දියාරු ස්වර පෙළක් වන එය, බොහෝ විට පක්ෂියා දැකීමටත් පෙර ඇසේ. එය නිතර මිශ්ර විශේෂ ආහාර සොයන රංචුවලට එක්වන අතර, එමඟින් එය සොයාගැනීම පහසු විය හැකිය — රංචුව සොයාගෙන ක්‍රමානුකූලව නිරීක්ෂණය කරන්න.
එය ආහාරයට ගන්නේ කුමක්ද, හැසිරෙන්නේ කෙසේද?
කළු හිස් කොණ්ඩයා ප්රධාන වශයෙන් ඵලභක්ෂකයෙකි; කුඩා බෙරි, අත්තික්කා සහ වෙනත් මෘදු වන පලතුරු ආහාරයට ගනී. මල් පිපෙන ගස්වලින් මල් පැණි ද උරා බොන අතර, ඉඳහිට වාතයේ පියාසර කරමින් කෘමීන් ද අල්ලා ගනී. බොහෝ වන ශාකවල බීජ විසුරුවා හරින බැවින්, තෙත් කලාප වනාන්තර පුනර්ජනනය පවත්වා ගැනීමේදී එය නිහඬ නමුත් අර්ථවත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.
මෙම විශේෂය බොහෝ දුරට ස්ථාවර වාසිකයෙකු වන අතර, වසර පුරා එකම භූමි ප්‍රදේශයේ වාසය කරයි. අභිජනන සමයෙන් පිටතදී ද යුගල එකිනෙකාට සමීපව සිටින අතර, භූමිය ප්‍රකාශ කරන නාද වඩාත් කැපී පෙනෙන්නේ අලුයම් කාලයේදීය. කැදැල්ල සාමාන්යයෙන් පඳුරක හෝ පහත් ගසක අතු දෙබලක තබන සංයුක්ත කෝප්ප හැඩැති කැදැල්ලක් වන අතර, බිත්තර රැකීමේ කාර්යය දෙමාපියන් දෙදෙනාම බෙදා ගනී.
මෙම විශේෂය බැලීමට පක්ෂි නැරඹීමට යාමට හොඳම කාලය කුමක්ද?
කළු හිස් කොණ්ඩයා වසර පුරා නිරීක්ෂණය කළ හැකි නමුත්, එහි ක්‍රියාකාරිත්වය උච්චතම වන්නේ අන්තර් මෝසම් මාසවලදීය — දළ වශයෙන් ජනවාරි සිට අප්‍රේල් දක්වා සහ නැවත අගෝස්තු හා සැප්තැම්බර්හිදී. මෙම කාලවලදී වනාන්තරය වඩාත් නිස්කලංක වන අතර, මංපෙත් ගමනට පහසු වන අතර, අභිජනන සමය ළං වන විට පක්ෂීන් බොහෝ විට වැඩියෙන් නාද කරයි.
තෙත් කලාප වනාන්තරවලට මැයි සිට ජූලි දක්වා නිරිතදිග මෝසම ලැබෙන අතර, එම මාසවලදී දැඩි වලාකුළු සහිත හා තෙත් විය හැකි බැවින් මංපෙත් තත්ත්වය වඩාත් අභියෝගාත්මක වේ. සමය කුමක් වුවත්, අලුයම — ඉතා සුදුසු වන්නේ පෙ.ව. 6 වන විට මංපෙතේ සිටීමයි — සංචාරය කිරීම හොඳ දර්ශන ලැබීමේ අවස්ථා උපරිම කරයි.
ප්රධාන පක්ෂි නැරඹුම් ස්ථානවලට යන්නේ කෙසේද?
බොහෝ සංචාරකයින්ට වඩාත් පහසු ආරම්භක ස්ථානය වන කිතුල්ගල, කොළඹට නැගෙනහිරින් A7 මහාමාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර් 95ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇති අතර, මාර්ගයෙන් පැය දෙකක් තුනක් පමණ ගත වේ. උඩවලව ජාතික වනෝද්‍යානය දක්ෂිණ අධිවේගී මාර්ගය සහ A18 මාර්ගය ඔස්සේ කොළඹ සිට කිලෝමීටර් 165ක් පමණ දුරින් පිහිටයි. සිංහරාජයේ ප්රධාන ප්‍රවේශ ස්ථාන වන කුඩාව සහ දෙනියාය පිළිවෙළින් රත්නපුර හෝ මාතර හරහා ළඟා වන අතර, රථවාහන තදබදය අනුව කොළඹ සිට එක් එක් ස්ථානයට පැය තුනක් හතරක් පමණ ගත වේ.
දැනුමැති දේශීය මාර්ගෝපදේශකයෙකු අත්දැකීම සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි දියුණු කරයි: පක්ෂියා පෙනීමට පෙර නාදයෙන් හඳුනාගැනීමටත්, හොඳම නිරීක්ෂණ ස්ථාන කරා යන සලකුණු නොකළ වන මංපෙත් ඔස්සේ ගමන් කිරීමටත් ඔවුනට හැකිය. මෙම ඕනෑම ස්ථානයකට පළපුරුදු මාර්ගෝපදේශකයින් සමඟ පෞද්ගලික පක්ෂි නැරඹුම් චාරිකා ලක්පුර හට සංවිධානය කළ හැකිය.
කළු හිස් කොණ්ඩයා වඳ වී යාමේ තර්ජනයට ලක්ව සිටීද?
ශ්රී ලංකාවේ තෙත් කලාපය පුරා සාපේක්ෂව පුළුල් ව්‍යාප්තියක් තිබීම සහ හායනයට ලක් වූ හා ද්විතීයික වනාන්තරවල පවා නොනැසී පැවතීමට ඇති හැකියාව පිළිබිඹු කරමින්, මෙම විශේෂය දැනට IUCN රතු ලැයිස්තුවේ අවම අවදානම් ගණයට අයත් ලෙස තක්සේරු කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, කෘෂිකාර්මික ව්‍යාප්තිය සහ සංවර්ධනය හේතුවෙන් ශ්රී ලංකාවේ තෙත් කලාප වනාන්තර දිගින් දිගටම කැබලි වීම, මෙම විශේෂය ද ඇතුළුව වනාන්තර මත යැපෙන සියලු විශේෂ සඳහා දිගුකාලීන කනස්සල්ලක් ලෙස පවතී. ආරක්ෂිත රක්ෂිත නැරඹීමට යාම, එම ස්ථානවල සංරක්ෂණය සඳහා වන ආර්ථික තර්කය ශක්තිමත් කිරීමට දායක වේ.
