වත රතු මල් කොහා (Phaenicophaeus pyrrhocephalus) යනු ශ්රී ලංකාව හි වඩාත්ම අපේක්ෂා කරන ලද ආවේණික පක්ෂීන්ගෙන් එකක් වන අතර, හොඳින් නිරීක්ෂණය කිරීමට ඉතාමත් අපහසු පක්ෂීන්ගෙන් ද එකකි. කොකිල කුලයේ විශාල, කැපී පෙනෙන සාමාජිකයෙකු වන මෙය, කිසිදු බාධාවකට ලක් නොවූ වැසි වනාන්තරවල උඩු වියනේ වාසය කරයි; නිහඬව ගමන් කරන එය, දැකගත් සැණින් පාහේ පත්‍ර අතරට අතුරුදන් වේ. පක්ෂි නිරීක්ෂණයට එන අමුත්තන්ට, පැහැදිලි දර්ශනයක් ලැබීම දිවයිනේ තෙත් කලාපයේ ඕනෑම පක්ෂි නිරීක්ෂණ චාරිකාවක සැබෑ උච්චතම අවස්ථාවකි.
වත රතු මල් කොහා හඳුනාගන්නේ කෙසේද?
දිගින් සෙන්ටිමීටර 46 දක්වා වැඩෙන මෙය, කුමන ආකාරයකින් බැලුවත් විශාල පක්ෂියෙකි. දුර්වල ආලෝකය යටතේ පවා ඉක්මනින් හඳුනා ගැනීමට ලක්ෂණ හතරක් උපකාරී වේ: ඇස වටා ඇති දීප්තිමත් රතු පැහැති නිරුවත් මුහුණේ සම, පිරිසිදු සුදු උදරය, දිගු පියවරෙන් කෙටිවන වලිගය, සහ වලිග පිහාටුවල කැපී පෙනෙන සුදු අග්‍රයන්. පියාසර කරන විට, අඳුරු වනාන්තර පසුබිමට එරෙහිව එම සුදු වලිග අග්‍රයන් පැහැදිලිව දිලිසෙයි.
මෙම ජාතියේ සියුම් ලිංගික ද්විරූපතාවක් දක්නට ලැබේ. පිරිමි පක්ෂීන් ගැහැනු පක්ෂීන්ට වඩා තරමක් කුඩාය. පිරිමි පක්ෂියාගේ කනීනිකාව දුඹුරු පැහැති වන අතර ගැහැනු පක්ෂියාගේ එය සුදු පැහැතිය — ළඟින් බලන විට ප්‍රයෝජනවත් වෙනසකි. හොට ශක්තිමත් හා තරමක් නැවී ඇති අතර, එය malkoha කණ්ඩායමට සාමාන්‍ය ලක්ෂණයකි.
හඬ ඇසෙන්නේ කලාතුරකිනි: මෘදු, පෙරළෙන krrrr හඬක් වන අතර, පක්ෂියා කලබල වූ විට හොට ගැසීම් සහ හිස් හඬ ද සමඟ ඇසෙයි. මෙම ජාතිය බොහෝ විට නිහඬව උඩු වියන හරහා ගමන් කරන බැවින්, හමුවීම් බොහෝමයක් දෘශ්ය වේ.
වත රතු මල් කොහා ශ්රී ලංකාව හි වාසය කරන්නේ කොහේද?
මෙම ජාතිය ශ්රී ලංකාව හට පමණක් සීමා වී ඇති අතර ලෝකයේ වෙනත් කිසිම තැනක දක්නට නොලැබේ. දිවයින තුළ, එහි ව්යාප්තිය උස්, බාධාවකට ලක් නොවූ වනාන්තර පැවැත්ම අනුව තීරණය වේ. ප්රධාන ගහනය දිවයිනේ නිරිතදිග කාර්තුවේ පහත රට තෙත් කලාපයේ, තවමත් අඛණ්ඩ වැසි වනාන්තර පවතින ප්‍රදේශවල වාසය කරයි. වියළි කලාපයේ කොටස්වල විසිරී ඇති උස් වනාන්තර පැල්ලම්වල හා ගංගා ආශ්‍රිත වෘක්ෂලතාවල කුඩා ගහන රැඳී සිටින අතර, මධ්යම කඳුකරයේ සුදුසු වාසස්ථානවල මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 1,300 පමණ උසක් දක්වා මෙම පක්ෂියා වාර්තා වී ඇත.
සිංහරාජ වන රක්ෂිතය නිරන්තරයෙන්ම මෙම ජාතිය දැකීමට වඩාත්ම විශ්වාසනීය ස්ථානයයි. සිංහරාජය UNESCO ලෝක උරුම අඩවියක් වන අතර ශ්රී ලංකාව හි ඉතිරිව ඇති විශාලතම පහත රට වැසි වනාන්තර කොටසයි; එහි අභ්‍යන්තරය හරහා ගමන් කරන මිශ්ර ජාති ආහාර සොයන රෑන්වල වත රතු මල් කොහා නිතර දක්නට ලැබේ. මකන්දාව වැසි වනාන්තරය (කිතුල්ගල ප්‍රදේශය) සහ නකල්ස් වන පෙදෙසද ඉවසිලිවන්ත නිරීක්ෂකයන්ට ඉඳහිට දර්ශන සපයයි.
මෙම ජාතිය නිරීක්ෂණය කරන විට කුමන හැසිරීම් අපේක්ෂා කළ යුතුද?
වත රතු මල් කොහා පක්ෂීන් ඉතා ලජ්ජාශීලී බවට ප්‍රසිද්ධය. ඔවුන් තම කාලයෙන් සියල්ලම පාහේ මැද වියනේ සිට උඩු වියන දක්වා ගත කරන අතර, පහත් වෘක්ෂලතා වෙත බැසීම කලාතුරකිනි. ගස් අතර ගමන් කරන විට, පක්ෂියා පළමුව ඉහළ අතු දෙසට නගින අතර, පසුව ඊළඟ ගස දක්වා පරතරය හරහා වේගයෙන් පියාසර කර, ගොඩ බැසූ සැණින් පත්‍ර ආවරණය තුළට පසුබසියි. මෙම රටාව — කෙටි, වේගවත් හරස් කිරීමක් සහ ඉන්පසු ක්ෂණික සැඟවීමක් — මෙම ජාතිය ඡායාරූප ගැනීමට එතරම් අපහසු වීමට එක් හේතුවකි.
සාමාන්යයෙන් පක්ෂීන් තුන් හතර දෙනෙකුගේ කණ්ඩායම් එකට ගමන් කරන අතර, බොහෝ විට ශ්රී ලංකාවේ වැසි වනාන්තරවල බහුලව දක්නට ලැබෙන විශාල මිශ්ර ජාති ආහාර සොයන රෑන් තුළ ගැබ් වී සිටිති. මෙම රෑන්වලට drongos, babblers, minivets සහ woodpeckers ඇතුළත් විය හැකි අතර, එවැනි රෑනක් අනුගමනය කිරීම malkoha පක්ෂියෙකු සොයා ගැනීමට හොඳම උපක්‍රමයයි. මෙම ජාතිය උඩු වියනේ කෘමීන් සහ කුඩා හූනන් ආහාරයට ගන්නා අතර, රෑන තම ප්‍රදේශය හරහා සෙමින් ගමන් කරන විට අතුවලින් ආහාර එකතු කරමින් සහ පත්‍ර අතර සොයමින් කටයුතු කරයි.
වත රතු මල් කොහා දැකීමට හොඳම කාලය කුමක්ද?
මෙම පක්ෂියා සොයා ගැනීමේ යතුර වන මිශ්ර ජාති ආහාර සොයන රෑන්, සිසිල් උදෑසන කාලයේ — සාමාන්යයෙන් අරුණෝදයේ සිට 09:00 පමණ දක්වා — වඩාත්ම ක්‍රියාශීලී වේ. සිංහරාජයේ උදෑසනම ආරම්භ කර, හිරු උදාවට පෙර වන මාර්ගයක් මත ස්ථානගත වීමෙන්, වන උඩු වියන රත් වී ක්‍රියාකාරකම් අඩු වීමට පෙර රෑනක් හමුවීමේ හොඳම අවස්ථාව ලැබේ.
ජනවාරි සහ අප්රේල් අතර වියළි කාල සමයේ මාසවල තෙත් කලාපයේ වර්ෂාපතනය අඩු බැවින්, වනාන්තර අභ්යන්තරයේ දෘශ්‍යතාව වඩාත් පැහැදිලි වේ. එහෙත් මෙම පක්ෂීන් වසර පුරා එහි වෙසෙන අතර, කැපවූ පක්ෂි නිරීක්ෂකයෝ සියලු කාල සමයන්හිදී සිංහරාජයට පැමිණෙති. වන මාර්ග පිළිබඳ අත්දැකීම් ඇති ප්‍රාදේශීය ලුහුබැඳීමේ මගපෙන්වන්නෙකු (tracker) කුලියට ගැනීම දැඩි ලෙස නිර්දේශ කෙරේ — ඔවුන් එහි වෙසෙන රෑන්වල ප්රදේශ දන්නා අතර පක්ෂීන් හමුවීමේ අවස්ථා විශාල ලෙස වැඩි කළ හැකිය.
මෙම ජාතියේ ප්‍රජනන ජීව විද්‍යාව ගැන දන්නේ කුමක්ද?
වත රතු මල් කොහා පක්ෂියාගේ ප්‍රජනනය පිළිබඳ වාර්තා විරල වන අතර, එයට හේතුව මෙම ජාතියේ දුර්ලභ බව සහ ළඟා විය නොහැකි වන උඩු වියන වෙත ඇති කැමැත්තයි. කැදැල්ල දර කෑලි, තණකොළ, මුල් සහ කොළ වලින් තැනූ ගැඹුරු කුසලානයක් වන අතර, උප-වියන පත්‍ර අතර මීටර් 5–12 උසකින් හොඳින් සැඟවී ඇත. ප්‍රජනන කාලය මැයි මාසය වටා කේන්ද්‍ර වන බව විශ්වාස කෙරේ. බිත්තර ගොඩක් සාමාන්යයෙන් බිත්තර දෙකකින් හෝ තුනකින් සමන්විත වේ; බිත්තර පුළුල් ඉලිප්සාකාර වන අතර, ආසන්න වශයෙන් මි.මී. 35.8 × 27 ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත ව, සුදු පැහැති, හුණු බදාමයක් වැනි මතුපිටකින් යුක්ත වන අතර එය බොහෝ විට කැදැල්ල තැනීමේ ද්‍රව්‍ය මගින් පැල්ලම් වී ඇත. විධිමත් ලෙස ලේඛනගත කර ඇති කැදැලි ඉතා ස්වල්පයක් පමණක් වන අතර, මෙම ජාතියේ ප්‍රජනන හැසිරීම පිළිබඳ බොහෝ කරුණු තවමත් සම්පූර්ණයෙන් වටහාගෙන නැත.
වත රතු මල් කොහා තර්ජනයට ලක්වී තිබේද?
ශ්රී ලංකාව හි තෙත් කලාපයේ පහත රට වැසි වනාන්තර අඛණ්ඩව විනාශ වීම සහ පරිහානියට පත්වීම ප්රධාන හේතුවක් කරගෙන, මෙම ජාතිය IUCN රතු දත්ත ලේඛනයේ "අවදානමට ලක්විය හැකි" (Vulnerable) ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. එය සම්පූර්ණයෙන්ම උස්, බාධාවකට ලක් නොවූ වනාන්තර මත යැපෙන බැවින්, වැවිලි පරිසරවලට හෝ ද්විතීයික වගාවන්ට අනුවර්තනය නොවේ. වාසස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම — විශේෂයෙන් සිංහරාජය සහ අනෙකුත් තෙත් කලාප වන ශේෂයන්ගේ අඛණ්ඩතාව පවත්වා ගැනීම — මෙම පක්ෂියාගේ දිගුකාලීන පැවැත්ම සඳහා වඩාත්ම වැදගත් සාධකයයි.
සිංහරාජ ලෝක උරුම අඩවියේ කළමනාකරණය සහ නකල්ස් හා රක්වාන කඳුවැටිවල වන බෆර කලාප ඇතුළුව ශ්රී ලංකාවේ හි සංරක්ෂණ ප්‍රයත්නයන් මෙම ජාතියට සෘජුවම ප්‍රතිලාභ ලබා දෙයි. පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය ප්‍රවේශමෙන් කළමනාකරණය කරන විට, එය ප්‍රාදේශීය දැනුවත්භාවයට දායක විය හැකි අතර වන ආරක්ෂණය සඳහා ආර්ථික දිරිගැන්වීම් ද සපයයි.
සිංහරාජයට යන පක්ෂි නිරීක්ෂකයන්ට උපදෙස්
- වන සීමාවට ආසන්නව නවාතැන් සකසා ගන්න — කුඩාව ප්‍රවේශය අසල පිහිටි Martin's Simple Lodge බරපතළ පක්ෂි නිරීක්ෂකයන්ට ප්‍රසිද්ධ මූලස්ථානයකි.
- පළමු එළිය සමඟම වනාන්තරයට පිවිසෙන්න. හිරු උදාවෙන් පසු පළමු පැය 2ක් තුළ මිශ්ර ජාති රෑන් වඩාත්ම ක්‍රියාශීලී වේ.
- සෙමින් හා නිහඬව ගමන් කරන්න. malkoha පක්ෂියා බාධා කිරීම්වලට හොඳින් ප්‍රතිචාර නොදක්වන අතර, නොසැලකිලිමත්ව ළඟා වුවහොත් වඩාත් ගැඹුරට සැඟවී යනු ඇත.
- ප්‍රාදේශීය මගපෙන්වන්නෙකු හෝ ලුහුබැඳීමේ මගපෙන්වන්නෙකු යොදා ගන්න. තනි තනි රෑන්වල ප්රදේශ පිළිබඳ ඔවුන්ගේ දැනුම අමිල වන අතර එය සෘජුවම ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවට ද දායක වේ.
- අඩු ආලෝකයේ හොඳින් ක්‍රියා කරන දෙනෙත් දුරදක්නක් රැගෙන එන්න — පැහැදිලි දිනවල පවා වනාන්තර අභ්‍යන්තරය අඳුරුය.
- වැහි කබායක් අත්‍යවශ්‍යයි. සිංහරාජයට වසරේ වැඩි කාලයක් තුළ තද වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන අතර, වැසි කිසිදු පෙර දැනුම්දීමකින් තොරව පැමිණිය හැකිය.
වත රතු මල් කොහා අනෙකුත් ශ්රී ලංකාව ආවේණික පක්ෂීන් හා සම්බන්ධ වන්නේ කෙසේද?
ශ්රී ලංකාව හි ආවේණික පක්ෂි ජාති 34ක් පමණ ඇති අතර, ඉන් කිහිපයක් වත රතු මල් කොහා මෙන්ම නොබිඳුණු තෙත් කලාප වනාන්තර මත යැපේ. හෝර්ටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය කඳුකර තෘණ බිම් හා වලාකුළු වනාන්තරවලට අනුවර්තනය වූ වෙනස් ආවේණික පක්ෂි කුලකයකට නිවහන වන අතර, සිංහරාජ කොරිඩෝව පහත රට වැසි වනාන්තරවල විශේෂිත ජාතීන්ගේ හදවතයි. මල් කොහා පක්ෂියා, පැමිණෙන පක්ෂි නිරීක්ෂකයන්ට වඩාත්ම අපේක්ෂිත ඉලක්කයන් අතර, කැහිබෙල්ලා, බට ඇටි කුකුළා සහ සෙරන්ඩිබ් බස් බස්සා සමඟ නිතර සඳහන් වේ — මේ සතර දෙනාම පැවැත්ම සඳහා නොබිඳුණු වනාන්තර අවශ්‍ය තෙත් කලාප ආවේණික පක්ෂීන් වේ.
පුළුල් චාරිකාවක් සැලසුම් කරන පක්ෂි නිරීක්ෂකයන්ට, සිංහරාජයේ නවාතැන් ගැනීම සමඟ කිතුල්ගල අසල මකන්දාව වැසි වනාන්තරය වෙත ගමනක් එක් කිරීමෙන් තෙත් කලාපයේ වෙනස් වනාන්තර කොටස් දෙකක් ආවරණය වන අතර, එකතු වන ජාති ලැයිස්තුව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි දියුණු වේ.
