අළු කෑදැත්තා (Ocyceros gingalensis, Shaw 1811) ශ්රී ලංකාවේ බහුලවම හමු වන ආවේණික පක්ෂීන්ගෙන් එකකි. විශාල, කැපී පෙනෙන, සහ බොහෝ විට හඬ නඟන මෙම පක්ෂියා, වන වියනක රැඳී සිටියදී වේවා, ගෙඩි හටගත් ගස් අතර ලිහිල්, රැළි ගසන ගමනකින් පියාඹන විට වේවා, එය දිස්වන ඕනෑම තැනක අවධානය දිනා ගනී. පළමු වරට දිවයිනට පැමිණෙන පක්ෂි නරඹන්නන්ට, මෙම විශේෂය දැකීම සාමාන්‍යයෙන් ලැයිස්තුවේ මුලින්ම සහ වඩාත්ම තෘප්තියෙන් සටහන් කරන දර්ශනවලින් එකකි.
අළු කෑදැත්තා ජීවත් වන්නේ කොහේද?
මෙම විශේෂය ප්රධාන වශයෙන් උස් වනාන්තරවල පක්ෂියෙකි. එහි ප්රධාන බලකොටුව තෙත් කලාප පහතරටයි — වෙරළාසන්න තීරය හැර — තවද එය මීටර් 1,200 පමණ උන්නතාංශ දක්වා මැදකඳුකරයට විහිදේ. යාබද අතරමැදි සහ වියළි කලාපවලද මෙම පක්ෂීන් නිතිපතා වාර්තා වන බැවින්, තෙත් කලාපයට පමණක් සීමා වූ බොහෝ අනෙකුත් ආවේණිකයන්ට වඩා අළු කෑදැත්තා පුළුල්ව ව්‍යාප්ත වී ඇත.
සෙවිය යුතු ප්රධාන වාසස්ථාන අතර පරිණත වැසි වනාන්තර, වගා බිම් අසල වනාන්තර මායිම් සහ ගම්බද ගෙවතුවල විශාල ගස් වේ. සිංහරාජ වන රක්ෂිතය වඩාත්ම විශ්වාසදායක ස්ථාන අතර වේ: බහු-විශේෂ පක්ෂි රංචුවලට බොහෝ විට කෑදැත්තන් කිහිප දෙනෙකු ඇතුළත් වන අතර, ඔවුන් ගෙඩි හටගත් ගස් සොයමින් යටි වියන සහ වියන හරහා ක්‍රමානුකූලව ගමන් කරති. මාකඳව වැසි වනාන්තරය සහ මහනුවර අවට වනාන්තර කොටස්ද ඵලදායී ප්‍රදේශ වේ.
අළු කෑදැත්තාගේ හැසිරීම සහ ආහාර ගැනීම කෙසේද?
අභිජනන කාලයෙන් පිටත, කෑදැත්තන් යුගල වශයෙන් හෝ කුඩා ලිහිල් කණ්ඩායම් වශයෙන් වනාන්තරය හරහා ගමන් කරති. කෙසේ වෙතත්, ගසක ගෙඩි බහුලව හටගත් විට, සැලකිය යුතු ලෙස විශාල සංඛ්‍යාවක් එක් රැස් විය හැකිය — එබැවින් ගෙඩි හටගත් නුග වර්ගයේ ගස් සහ අනෙකුත් වන ගස් අසල රැඳී බලා සිටීම වටී.
ආහාර ගැනීමේ හැසිරීම විශේෂයෙන් සුවිශේෂී වේ. පක්ෂියා ගෙඩියක් හෝ කුඩා ගොදුරක් තම දිගු හොටේ අග අසලින් අල්ලාගෙන, එය ඉහළට විසි කර, හිස පසුපසට ඉක්මනින් සොලවා උගුරෙන් අල්ලා ගනී. මෙම විසි කර ගිලීමේ ක්‍රමය ලොව පුරා අනෙකුත් කෑදැත්තන් විශේෂද භාවිත කරන අතර, කෙටි, සෘජු හොටක ඇති අල්ලා ගැනීමේ දක්ෂතාව නොමැති, පහළට වක් වූ හොටේ ක්‍රියාකාරිත්වයට එය අනුවර්තනය වී ඇත.
නාදය මඟහැරීම අපහසුය: උස්, දෝංකාර දෙන kaa…kaa…kaa නාදයක් ඉක්මනින් වේගවත් වී ka-ka-ka-ka බවට පත් වේ. kuk…kuk…kuk-kuk-kuk සහ ko…ko…ko-ko-ko ඇතුළු ප්‍රභේදද වාර්තා වී ඇත. නාදය හඳුනාගත් පසු, ඔබ මෙම පක්ෂියා දකින්නට බොහෝ කලින් එහි හඬ අසනු ඇත.
පිරිමි සහ ගැහැනු පක්ෂීන් වෙන් කර හඳුනාගන්නේ කෙසේද?
ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපක්ෂය ප්‍රමාණයෙන් සමාන වුවද, හොටේ වර්ණයෙන් ක්ෂේත්‍රයේදී ඔවුන් විශ්වාසදායක ලෙස වෙන් කළ හැක.
- පිරිමි සතා: හොට ප්රධාන වශයෙන් ක්රීම් හෝ ලා කහ පැහැති වන අතර, පාදයේ කළු පැල්ලම් ඇත.
- ගැහැනු සතා: හොට ප්රධාන වශයෙන් කළු පැහැති වන අතර, ඉහළ හනුවේ යටි දාරය දිගේ ක්රීම් පැහැති ඉරක් දිවෙයි.
දෙපක්ෂයටම අළු-දුඹුරු පිහාටු, සුදු අග සහිත වලිග පිහාටු සහ දිගු, වක් වූ හොට පොදු වේ — නමුත් බොහෝ විශාල කෑදැත්තන් ඥාතීන් මෙන් නොව, මෙම විශේෂයට හොට මත පිහිටි කිරුළක් වැනි වර්ධනයක් නැත. පැටවුන් ගැහැනු සතුන්ට සමාන වුවද, ඔවුන්ගේ හොටේ රටාව වඩා අඳුරු සහ අඩු වෙනසකින් යුක්ත වේ.
අළු කෑදැත්තා අභිජනනය කරන්නේ කවදා සහ කෙසේද?
අභිජනන කාලය ආසන්න වශයෙන් අප්‍රේල් සිට අගෝස්තු දක්වා වේ. සියලුම කෑදැත්තන් මෙන්ම, මෙම විශේෂයද ස්වාභාවික ගස් කුහරවල කූඩු කරයි — මෙම හැසිරීම නිසා එහි දිගුකාලීන පැවැත්ම විශාල, පරිණත වන ගස් තිබීම සමඟ සමීපව බැඳී ඇත.
සුදුසු කුහරයක් හමු වූ පසු, ගැහැනු සතා ඇතුළට ගොස්, ප්රධාන වශයෙන් තමාගේම අසූචිවලින් සාදන බදාමයක් භාවිතයෙන් තමාව ඇතුළත මුද්රා තබා ගනී; ඉතිරි වන්නේ පටු සිරස් සිදුරක් පමණි. මෙම සිදුර හරහා පිරිමි සතා ඇයට ආහාර ලබා දෙන අතර, සාමාන්‍යයෙන් දිනකට කිහිප වරක් ආහාර ගෙන එයි. මුද්රා තැබූ කුටිය තුළ ගැහැනු සතා සුදු බිත්තර එකක් සිට තුනක් දක්වා (මි.මී. 41.5 × 33 පමණ) දමා ඒවා රකියි. මෙම දිගු සිරගත කාලය තුළ ඇය සම්පූර්ණ පිහාටු හැලීමකට ලක් වන අතර, පැටවුන් පියාසර කිරීමට සූදානම් වන විට නව පිහාටු සමඟ එළියට පැමිණේ.
පැටවුන් ප්‍රමාණවත් ලෙස වර්ධනය වූ විට, ගැහැනු සතා මුද්රා තැබූ දොරටුව බිඳගෙන එළියට පැමිණ, පැටවුන් පෝෂණය කිරීමට පිරිමි සතා සමඟ එක් වේ. පැටවුන් ඇති දැඩි කිරීමේ මෙම සහයෝගී අවසාන අදියර ලොව පුරා කෑදැත්තන්ට ආවේණික වන අතර, මෙම විශේෂය පවත්වා ගන්නා ශක්තිමත් යුගල බැඳීම අවධාරණය කරයි.
අළු කෑදැත්තාගේ සංරක්ෂණ තත්ත්වය කුමක්ද?
සාපේක්ෂව පුළුල් ව්‍යාප්තිය සහ වනාන්තර මායිම් හා විශාල ගෙවතු ගස් වැනි වෙනස් කළ වාසස්ථාන ඉවසීමේ හැකියාව පිළිබිඹු කරමින්, මෙම විශේෂය දැනට IUCN රතු ලැයිස්තුවේ අවම අවධානයට ලක්වූ විශේෂයක් ලෙස තක්සේරු කර ඇත. එසේ වුවද, තෙත් කලාපයේ අඛණ්ඩව සිදුවන වන විනාශය — විශේෂයෙන් සුදුසු කූඩු කුහර සහිත පැරණි ගස් අහිමිවීම — අභිජනන ගහනයන්ට දිගුකාලීන තර්ජනයක් වේ. වන රක්ෂිත කළමනාකරණයට සහාය වන වගකිවයුතු පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය, මෙම පක්ෂියාට සහ තවත් බොහෝ ආවේණික වන පක්ෂීන්ට වක්‍රව ප්‍රයෝජනවත් වේ.
අළු කෑදැත්තා දැකීමට හොඳම කාලය කවදාද?
මෙම පක්ෂියා වසර පුරාම මෙරට වාසය කරන බැවින්, නිරීක්ෂණය සඳහා එක් "හොඳම" කාලයක් නැත. යුගල ආහාර සොයමින් වියන හරහා ක්‍රියාශීලීව ගමන් කරන උදෑසන පැයවලදී ක්‍රියාකාරීත්වය සාමාන්‍යයෙන් ඉහළම වේ. අභිජනන කාලය (අප්‍රේල්–අගෝස්තු) කූඩුව මුද්රා තැබීම සහ ආහාර කැවීමේ හැසිරීම නිරීක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව ලබා දෙයි; නමුත් ප්‍රාදේශීය මඟපෙන්වීමක් නොමැතිව කූඩු සොයාගැනීම අපහසු විය හැක.
කාලගුණ රටාද පක්ෂි නැරඹීමේ පහසුවට බලපායි. තෙත් කලාපයේ වියළි කාලය (ආසන්න වශයෙන් ජනවාරි සිට අප්‍රේල් දක්වා) සාමාන්‍යයෙන් වඩා පැහැදිලි අහසක් සහ නිහඬ වනාන්තර තත්ත්වයක් ලබා දෙන බැවින්, වියන හරහා නාද කරන පක්ෂීන් අනුගමනය කිරීම පහසු වේ. හොඳ දුරදක්නක් රැගෙන අලුයමට පෙර වනාන්තර දොරටුවකට පැමිණීමෙන් සමීප හමුවීමක අවස්ථාව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වේ.
එම වාසස්ථානයේම මට දැකිය හැකි වෙනත් වනජීවීන් මොනවාද?
අළු කෑදැත්තා තම වනාන්තර වාසස්ථානය වෙනත් ආවේණික සහ ආසන්න-ආවේණික විශේෂ රැසක් සමඟ බෙදා ගනී. ඵලදායී තෙත් කලාප වනාන්තරයක සාමාන්‍ය උදෑසන ඇවිදීමකදී, නිරීක්ෂකයන්ට ශ්රී ලංකා බටගොයා, අළු ගිරවා, රතු නළල් කොට්ටෝරුවා සහ මිශ්‍ර-විශේෂ රංචුවල ගමන් කරන විවිධ ආවේණික දෙමලිච්චන්ද හමු විය හැකිය. කළු වඳුරන් සහ දඬු ලේනුන් වැනි ක්ෂීරපායීන්ද පරිණත තෙත් කලාප වියනට ආවේණික වේ.
ඔබ පක්ෂි නැරඹීමටම කැප වූ සංචාර සැලැස්මක් සකසන්නේ නම්, පහතරට තෙත් කලාප වනාන්තර හෝර්ටන් තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය වෙත ගමනක් සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් අනුපූරක කඳුකර ආවේණිකයන් සමූහයක් දැකීමේ අවස්ථාව ලැබේ — ඒවා කෑදැත්තාට ප්‍රිය උන්නතාංශ කලාපය සමඟ ඉතා අල්ප වශයෙන් පමණක් අතිච්ඡාදනය වන විශේෂ වේ.
