Dzioborożec cejloński (Ocyceros gingalensis, Shaw 1811) to jeden z najczęściej spotykanych endemicznych ptaków Sri Lanki. Duży, rzucający się w oczy i często głośny, przyciąga uwagę wszędzie, gdzie się pojawi – czy siedzi w koronie drzewa, czy przelatuje między owocującymi drzewami luźnym, falistym lotem ślizgowym. Dla obserwatorów ptaków odwiedzających wyspę po raz pierwszy ten gatunek jest zwykle jednym z pierwszych i najbardziej satysfakcjonujących na liście.
Gdzie żyje dzioborożec cejloński?
Jest to przede wszystkim ptak wysokich lasów. Jego ostoją są niziny strefy wilgotnej – z wyjątkiem samego wybrzeża – a w średnich wysokościach sięga do około 1 200 metrów nad poziomem morza. Ptaki są też regularnie notowane w sąsiednich strefach przejściowej i suchej, dzięki czemu dzioborożec cejloński jest szerzej rozprzestrzeniony niż wiele innych endemitów ograniczonych wyłącznie do strefy wilgotnej.
Najważniejsze siedliska, w których warto go szukać, to dojrzały las deszczowy, skraje lasów w pobliżu upraw i duże drzewa w wiejskich ogrodach. Rezerwat leśny Sinharaja należy do najpewniejszych miejsc: mieszane stada ptaków często obejmują kilka dzioborożców, które metodycznie przemieszczają się przez podszyt i korony drzew w poszukiwaniu owocujących drzew. Las deszczowy Makandawa i płaty lasu wokół Kandy również są obfitymi w obserwacje miejscami.
Jak zachowuje się i czym żywi się dzioborożec cejloński?
Poza sezonem lęgowym dzioborożce przemieszczają się przez las parami lub w małych, luźnych grupach. Gdy jednak drzewo obficie owocuje, może się przy nim zebrać znacznie więcej ptaków – dlatego warto czatować przy owocujących figowcach i innych drzewach leśnych.
Sposób żerowania jest szczególnie charakterystyczny. Ptak chwyta owoc lub małą zdobycz koniuszkiem długiego dzioba, podrzuca ją do góry i łapie w gardło zręcznym ruchem głowy do tyłu. Tę technikę „podrzuć i połknij” stosują także inne dzioborożce na całym świecie; jest ona dostosowana do mechaniki zakrzywionego w dół dzioba, który nie ma chwytności krótszego, prostszego dzioba.
Głosu trudno nie usłyszeć: to głośne, donośne kaa…kaa…kaa, które przyspiesza w szybkie ka-ka-ka-ka. Odnotowano też warianty, takie jak kuk…kuk…kuk-kuk-kuk i ko…ko…ko-ko-ko. Gdy poznasz ten głos, usłyszysz ptaka na długo przed tym, zanim go zobaczysz.
Jak odróżnić samca od samicy?
Płcie są podobnej wielkości, ale kolor dzioba pozwala niezawodnie odróżnić je w terenie.
- Samiec: dziób głównie kremowy lub bladożółty, z czarnymi plamami u nasady.
- Samica: dziób przeważnie czarny, z kremowym paskiem wzdłuż dolnej krawędzi szczęki.
Obie płcie mają szarobrązowe upierzenie, sterówki z białymi końcami i długi, zakrzywiony dziób – jednak w przeciwieństwie do wielu większych krewniaków z rodziny dzioborożców gatunek ten nie ma hełmu. Młode ptaki przypominają samice, ale zwykle mają bardziej matowy, mniej kontrastowy wzór na dziobie.
Kiedy i jak przebiegają lęgi dzioborożca cejlońskiego?
Sezon lęgowy trwa mniej więcej od kwietnia do sierpnia. Jak wszystkie dzioborożce, gatunek ten gnieździ się w naturalnych dziuplach – co ściśle wiąże jego długoterminowe przetrwanie z dostępnością dużych, starych drzew leśnych.
Po znalezieniu odpowiedniej dziupli samica wchodzi do środka i zamurowuje się w niej zaprawą wykonaną głównie z własnych odchodów, pozostawiając jedynie wąską pionową szczelinę. Przez nią samiec podaje jej pokarm, zwykle kilka razy dziennie. W zamkniętej komorze samica składa od jednego do trzech białych jaj (o wymiarach około 41,5 × 33 mm) i je wysiaduje. Podczas tego długiego odosobnienia przechodzi pełne pierzenie i wychodzi w nowym upierzeniu, gdy pisklęta są gotowe do opuszczenia gniazda.
Gdy pisklęta są wystarczająco rozwinięte, samica przebija zamurowane wejście i razem z samcem karmi potomstwo. Ten wspólny, końcowy etap wychowu jest typowy dla dzioborożców na całym świecie i podkreśla silną więź w parze u tego gatunku.
Jaki jest status ochronny dzioborożca cejlońskiego?
Gatunek ma obecnie na Czerwonej liście IUCN status najmniejszej troski, co odzwierciedla jego stosunkowo szeroki zasięg i tolerancję na przekształcone siedliska, takie jak skraje lasów i duże drzewa w ogrodach. Mimo to postępujące wylesianie strefy wilgotnej – zwłaszcza utrata starych drzew z odpowiednimi dziuplami – stanowi długoterminowe zagrożenie dla populacji lęgowych. Odpowiedzialna ekoturystyka wspierająca zarządzanie rezerwatami leśnymi pośrednio służy temu i wielu innym endemicznym ptakom leśnym.
Kiedy najlepiej zobaczyć dzioborożca cejlońskiego?
Ptak jest osiadły przez cały rok, więc nie ma jednej „najlepszej” pory na obserwacje. Aktywność jest zwykle największa we wczesnych godzinach porannych, gdy pary aktywnie przemieszczają się przez korony drzew w poszukiwaniu pokarmu. Sezon lęgowy (kwiecień–sierpień) daje możliwość obserwacji zamurowywania gniazda i karmienia, choć bez pomocy miejscowego przewodnika gniazda trudno odnaleźć.
Na łatwość obserwacji wpływa też pogoda. Pora sucha w strefie wilgotnej (mniej więcej od stycznia do kwietnia) zwykle oznacza czystsze niebo i spokojniejsze warunki w lesie, co ułatwia śledzenie odzywających się ptaków w koronach drzew. Dobra lornetka i przybycie do wejścia do lasu przed świtem znacznie zwiększają szanse na bliskie spotkanie.
Jakie inne zwierzęta mogę zobaczyć w tym samym siedlisku?
Dzioborożec cejloński dzieli swoje leśne siedlisko z szerokim gronem innych gatunków endemicznych i prawie endemicznych. Podczas typowego porannego spaceru po obfitującym w ptaki lesie strefy wilgotnej można spotkać także takie gatunki jak treron cejloński, aleksandretta zielonoszyja i pstrogłów czerwonoczelny, a także różne endemiczne tymaliowate przemieszczające się w mieszanych stadach. Ssaki, takie jak lutungi białobrode i wiewiórki olbrzymie, również są typowe dla dojrzałych koron drzew strefy wilgotnej.
Jeśli planujesz wyjazd poświęcony obserwacji ptaków, połączenie nizinnego lasu strefy wilgotnej z wizytą w Parku Narodowym Horton Plains pozwoli zobaczyć uzupełniający zestaw górskich endemitów – gatunków, które w niewielkim stopniu pokrywają się z preferowanym przez dzioborożca zakresem wysokości.
