ලංකා ගිරාමලිත්තා (Loriculus beryllinus, Forster 1781) යනු ශ්රී ලංකාව හි වඩාත් සුවිශේෂී ආවේණික පක්ෂීන්ගෙන් එකකි — මුළු ජීවිත කාලයම ගස් මුදුන්වල ගත කරන, බිම මට්ටමට බැසීම දුර්ලභ, කුඩා, මාණික්‍ය-කොළ පැහැති ලොරිකීට් වර්ගයකි. එහි දීප්තිමත් පිහාටු තිබුණද, කොළ අතරේ එය පහසුවෙන් නොපෙනී යයි; එහි පැමිණීම ප්‍රථමයෙන් හඳුනාගන්නේ සාමාන්යයෙන් තියුණු, තෙවන අක්ෂර සහිත විසිල් හඬකිනි — twit, twit, twit — මෙම පක්ෂීන් ආහාර සොයා ගස් අතර වේගයෙන් පියාසර කරන විට එම හඬ ගස් මුදුන් හරහා පැතිරී යයි.
ලංකා ගිරාමලිත්තා පෙනුම කෙබඳුද?
වැඩුණු පක්ෂීන් ප්රධාන වශයෙන් දීප්තිමත් කොළ පැහැති, හැඩයෙන් කුඩා හා කෙටි වලිගයක් සහිතයි. වඩාත් සුවිශේෂී හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණ වන්නේ රතු නළල, රතු පිටුපස කොටස සහ පිරිමි පක්ෂීන්හි උගුරේ ඇති නිල් පැල්ලමයි. ගැහැනු පක්ෂීන් සමස්තයක් ලෙස පැහැදිලිවම අඳුරු වර්ණයක් ගන්නා අතර උගුරේ ඇත්තේ නිල් පැහැයේ ඉතා මඳ ලකුණක් පමණි; රතු මුහුණේ හා පිටුපස කොටසේ ලකුණු ද එතරම් තීව්‍ර නොවේ. නැවතම කැදැල්ලෙන් පියාසර කිරීම ඇරඹූ පැටවුන්ට පිහාටු රහිත මුහුණක් ඇති අතර, වැඩෙන විට එය පිහාටුවලින් වැසෙයි; සම්පූර්ණ වැඩුණු පක්ෂි පිහාටු සාමාන්යයෙන් බිත්තරයෙන් පිටවී වසර 1ක් පමණ ඇතුළත ලැබේ.
මෙම විශේෂය Psittaculidae කුලයට අයත් වන අතර ශ්රී ලංකාව හි දක්නට ලැබෙන එකම hanging parrot වර්ගය වන බැවින්, එක් වරක් හොඳින් දුටු පසු එය හඳුනා ගැනීම පහසුය. එහි කුඩා ප්‍රමාණය සහ වේගවත්, සෘජු පියාසැරිය මුලදී තුරිතයක් හෝ කුඩා, වේගයෙන් පියාසර කරන බිඟු කෑමෙකු ලෙස සිතෙන්නට ඉඩ ඇත; එහෙත් කොළ පැහැය හා ලාක්ෂණික හඬ මගින් එවැනි ව්‍යාකූලත්වය ඉක්මනින් බැහැර වේ.
ශ්රී ලංකාවේ ලංකා ගිරාමලිත්තා දැකිය හැක්කේ කොහෙන්ද?
ලංකා ගිරාමලිත්තා දිවයින පුරා පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත වී ඇතත්, තෙත් කලාපයට සහ මධ්යම කඳුකරයට පැහැදිලි නැඹුරුවක් දක්වයි. මීටර් 1,400ක් පමණ උසට පහළ හා මධ්යම උන්නතාංශ කඳුකරය පුරා එය දක්නට ලැබෙන අතර, ඊසාන දිග මෝසම් කාලයේ (අප්‍රජනන කාලයේ) තරමක් වැඩි උසකින් ද සටහන් වී ඇත. තෙත් කලාපයේ පහතරට ප්‍රදේශවල මෙම විශේෂය බහුලව සිටින අතර, කඳුකරයට මායිම් වන වියළි කලාපයේ ප්‍රදේශවල මධ්‍යස්ථව බහුලය.
වැඩුණු වැසි වනාන්තර, වන මායිම්, විශාල ගෙඩි දරන ගස් සහිත ගෙවතු සහ වැවිලි තිරු යන සියල්ල සුදුසු වාසස්ථාන සපයයි. Sinharaja වන රක්ෂිතය — ශ්රී ලංකාව හි ඉතිරිව ඇති විශාලතම පහතරට වැසි වනාන්තරය — වඩාත් විශ්වාසදායක ස්ථාන අතර වේ; විශේෂයෙන් මිශ්‍ර විශේෂ රංචු නිතර ගස් මුදුන් හරහා ගමන් කරන වන අඩිපාරවල් දිගේ. Kandy සහ Ella අවට මධ්යම කඳුකරයේ ද හොඳ ගහනයන් වාසය කරයි.
ලංකා ගිරාමලිත්තා ආහාරයට ගන්නේ කුමක්ද?
එහි ආහාර ප්රධාන වශයෙන් මල් පැණි මත පදනම් වන අතර, ගස් මුදුන්වල මල් පිපෙන ගස්වලින් එකතු කරන මල් පැණි සහ පරාග එහි කේන්ද්‍රය වේ. ලැබෙන විට මෘදු, යුෂ සහිත පලතුරු සහ ළපටි බීජ ආහාරයට එක් වේ. සුදුසු මල් පිපෙන ගස් විසිරී පිහිටා ඇති බැවින්, මෙම පක්ෂීන් ආහාර සොයා සැලකිය යුතු දුරක් ගමන් කරන බව දන්නා කරුණකි. ඵලදායී එක් ගසක එකට ආහාර ගන්නා විස්සක් පමණ දක්වා රංචු සටහන් වී ඇති අතර, පක්ෂීන් නැවත වනාන්තරය පුරා විසිර යාමට පෙර එය කෙටි නමුත් කැපී පෙනෙන දසුනක් නිර්මාණය කරයි.
Hanging Parrot ඉහළට පහළට හිස හරවා නිදා ගන්නේ ඇයි?
සාමාන්‍ය නාමය කෙළින්ම යොමු වන්නේ මෙම පක්ෂියාගේ නිදා ගැනීමේ ඉරියව්වටයි. රාත්රියේ ලංකා ගිරාමලිත්තා පක්ෂීන් වවුලන් මෙන් අත්තක් පාදවලින් තදින් අල්ලාගෙන හිස පහළට හරවා එල්ලී සිටියි. මෙම හැසිරීම Loriculus ගණයේ සියලු සාමාජිකයන් අතර පොදු වන අතර, ඝන කොළ අතරේ පෙරළුණු සේයාවක් පක්ෂියක් ලෙස හඳුනා ගැනීම අපහසු බැවින් විලෝපිකයන්ගෙන් සැඟවී සිටීමට එය උපකාරී වන බව සැලකේ. සැන්දෑවේ නිදා ගන්නා රංචුවක් සොයා ගන්නා නිරීක්ෂකයකුට මෙය විශ්වාසදායක ලක්ෂණයකි.
ලංකා ගිරාමලිත්තා පක්ෂීන් වනයේ හැසිරෙන්නේ කෙසේද?
මෙම විශේෂය සම්පූර්ණයෙන්ම වෘක්ෂවාසී වේ — ආහාර ගැනීම, විවේක ගැනීම, නිදා ගැනීම සහ ප්‍රජනනය ගස් මුදුන්වලින් පහළට බැසීමකින් තොරව සිදු කරයි. පක්ෂීන් සාමාන්යයෙන් යුගල ලෙස ගමන් කරන අතර, තනි පක්ෂීන් දක්නට ලැබුණ ද සහකරු හෝ සහකාරිය සෑම විටම පාහේ ආසන්නයේ සිටී. පියාසැරිය වේගවත් හා අරමුණු සහගත වන අතර, විශාල ගිරවුන්ගේ ලක්ෂණය වන ග්ලයිඩින් පියාසැරිය එහි ඉතා අල්පය. පියාසර කරන අතරතුර හඬ නිරන්තරයෙන් නිකුත් කරන බැවින්, ඝන වනාන්තරය හරහා ගමන් කරන විට මෙම පක්ෂීන් හඳුනා ගැනීමට එය සාමාන්යයෙන් වඩාත් විශ්වාසදායක මාර්ගයයි.
ලංකා ගිරාමලිත්තා පක්ෂීන් ප්‍රජනනය වන්නේ කවදාද?
ප්‍රජනන කාලය පුළුල් ලෙස ජනවාරියේ සිට අගෝස්තු දක්වා විහිදේ. යුගල බැඳීම සහ කැදැල්ල සඳහා ස්ථානය තෝරා ගැනීම ජනවාරියේ සිදු වන අතර, බිත්තර පෙබරවාරියේ සිට අගෝස්තු දක්වා සටහන් වී ඇත; අප්රේල් සහ මැයි මාසවල පැහැදිලි උච්චතම අවස්ථාවක් ඇත. කැදැල්ල ස්වාභාවික ගස් කුහරයක හෝ කැරලා විදින කුරුල්ලෙකු විදින ලද සිදුරක පිහිටා ඇති අතර, ඇතුල්වීමේ මුඛය සාමාන්යයෙන් බිමේ සිට මීටර් 2ත් 12ත් අතර උසකය.
කැදැල්ල තැනීම සහ බිත්තර රැකීම සිදු කරන්නේ ගැහැනු පක්ෂිය විසින් පමණි. ඇය කොළ පටි එකතු කර අසාමාන්ය ආකාරයකින් ඒවා කැදැල්ලේ කුහරයට ගෙන යයි: එම පටි හොටෙන් ගෙන යන්නට වෙනුවට ඇගේ පිටුපස කොටසේ පිහාටු අතරේ ඔබා ගෙන යයි. සම්පූර්ණ කළ කැදැල්ල කොළ පටිවල ලිහිල් එකතුවකි. ගැහැනු පක්ෂිය සාමාන්යයෙන් සුදු පැහැති, බොහෝ දුරට වටකුරු බිත්තර 2ක් හෝ 3ක් දමයි.
ලංකා ගිරාමලිත්තා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්වී තිබේද?
ශ්රී ලංකාව හි තෙත් කලාපය පුරා පුළුල් ව්‍යාප්තියක් ඇති බැවින් සහ හායනයට ලක් වූ වනාන්තර හා ගෙවතු වාසස්ථානවලට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ඇති බැවින්, මෙම විශේෂය වර්තමානයේ IUCN රතු දත්ත ලේඛනයේ "අවම අවධානයට ලක්වන විශේෂයක්" (Least Concern) ලෙස තක්සේරු කර ඇත. එහෙත්, වැඩුණු තෙත් කලාප වනාන්තර දිගින් දිගටම අතුරුදහන් වීම නිසා ස්වාභාවික කුහර සහිත විශාල පැරණි ගස් — මෙම විශේෂය කැදැල්ල සඳහා යැපෙන ස්ථාන — ලබා ගත හැකි බව අඩු වේ. එබැවින් කඳුකරයේ සහ තෙත් පහතරට වනාන්තර ආවරණය රැක ගැනීම එහි දිගුකාලීන පැවැත්ම සඳහා වැදගත් වේ.
පක්ෂි නිරීක්ෂකයන්ට ලංකා ගිරාමලිත්තා දැක ගත හැක්කේ කෙසේද?
තෙත් කලාපයේ වන මායිම්වලට උදෑසන කල් තියා යාමෙන් නිරීක්ෂණය කිරීමට හොඳම අවස්ථාව ලැබේ. ගස් මුදුන් ඉහළින් ඇසෙන ලාක්ෂණික තුන් හඬ විසිලට සවන් දෙන්න, මල් පිපෙන ගස් — විශේෂයෙන් තදින් මල් පිපී ඇති ගස් — පරීක්ෂා කරන්න; එවැනි ගස්වල පක්ෂීන් කිහිපයක් එක් රැස් විය හැක. Kithulgala ආසන්නයේ ඇති Makandawa වැසි වනාන්තරය ප්‍රවේශ විය හැකි අඩිපාරවල් සහ හොඳ ගස් මුදුන් ආවරණයක් එකට ඇති ඵලදායී ස්ථානයකි. තෙත් කලාපයේ පහතරට සහ මධ්යම කඳුකරය යන දෙකම ආවරණය කරන විශේෂිත පක්ෂි නිරීක්ෂණ චාරිකාවල, සතියක් පුරා මෙම විශේෂය කිහිප වතාවක් හමු වීම සාමාන්‍ය දෙයකි.
