ශ්රී ලංකාව හි ආවේණික පක්ෂීන් අතරින් බට ඇටි කුකුළා (Centropus chlororhynchos) හිමිකර ගන්නේ ඉතා විශේෂ හා කනස්සල්ලට කරුණු වන ස්ථානයකි: එය දිවයිනේ වාසස්ථාන පරාසය වඩාත්ම සීමිත පක්ෂීන්ගෙන් එකක් වන අතර, වනාන්තරයේ සිටිනු දැකීමට අපහසුම පක්ෂියා ලෙසද සැලකිය හැකිය. IUCN රෙඩ් ලිස්ට් හි අවදානමට ලක්විය හැකි (Vulnerable) ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති මෙම විශේෂය, පහතරට තෙත් කලාපයේ වනාන්තර කෘෂිකර්මාන්තය සහ සංවර්ධනය සඳහා එළිපෙහෙළි කරනු ලබන හෙයින්, පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට තමන්ගේ වාසස්ථාන හීන වී යන අයුරු දැක ඇත.
බට ඇටි කුකුළා පෙනුමෙන් කෙබඳුද?
දිගින් ආසන්න වශයෙන් 43 cm වන බට ඇටි කුකුළා විශාල, බිම ජීවත් වීමට ප්‍රිය කරන පක්ෂියෙකි. එය හඳුනාගැනීමට වඩාත්ම විශ්වාසනීය ලක්ෂණ වන්නේ තද රතු-දුඹුරු පැහැති පියාපත්, බිජුවීමේ කාලයේදී ඇත් දළ පැහැයට හැරෙන සුදුමැලි කොළ පැහැති හොටක් සහ හිස හා ගෙල හරහා දිස්වන සුවිශේෂී දම් පැහැති දිලිසීමකි. අනෙකුත් කුකුළු විශේෂ වල මෙන්ම, පිරිමි හා ගැහැනු දෙපිරිසටම එකම පිහාටු වර්ණය ඇත. නිවහනෙන් පිටවන පැටවුන් වැඩිහිටියන්ගෙන් වෙන්කර හඳුනාගත හැක්කේ ඔවුන්ගේ අළු පැහැති (slate-grey) කනිනිකාවෙන්ය.
නිරීක්ෂකයන් විටෙක මෙම විශේෂය බොහෝ සුලබ Greater Coucal (Centropus sinensis) සමඟ මුසු කර ගනී. පියාපත්වල වර්ණය වේගවත්ම වෙනස හඳුනාගැනීමේ ක්‍රමයයි: සුලබ coucal හට දුඹුරු-රතු (chestnut-rufous) පියාපත් ඇති අතර, green-bill විශේෂයේ පියාපත් සැලකිය යුතු ලෙස අඳුරු හා වැඩි රතු-දුඹුරු පැහැති වන අතර, ඝන සෙවණ තුළ ආලෝකය වැටෙන විට උඩු පැත්තේ එම සුවිශේෂී දම් පැහැති දිලිසීම දක්නට ලැබේ.
ශ්රී ලංකාව තුළ බට ඇටි කුකුළා සොයාගත හැක්කේ කොහෙන්ද?
මෙම විශේෂය ශ්රී ලංකාව හි තෙත් කලාපයේ සුළු ස්ථාන ගණනකට පමණක් සීමා වී ඇති අතර, ඒ සියල්ල උස මීටර 800ට පහළය. එයට නොවිනාශ වූ, කැළඹීමකට ලක් නොවූ පහතරට වැසි වනාන්තර අත්‍යවශ්‍යයි — වියන් ආවරණයේ හෝ යටි පඳුරු වැස්මේ සැලකිය යුතු හායනයක් සිදුවුවහොත් සාමාන්යයෙන් එම ප්‍රදේශයෙන් මෙම පක්ෂියා අතුරුදන් වේ. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් වන සිංහරාජ වන රක්ෂිතය පක්ෂියා දැකීමට වඩාත්ම විශ්වාසනීය ස්ථානය ලෙස තවමත් පවතී; එහිදී පවා මෙම පක්ෂියා දැකීමට ඉවසීම අවශ්‍යයි.
සබරගමුව සහ බස්නාහිර පළාත්වල අනෙකුත් තෙත් කලාප වනාන්තර කොටස්වල ඉතිහාසය පුරා කුඩා ගහනයන් වාසය කර ඇති නමුත්, ඒවා වඩ වඩාත් හුදෙකලා වෙමින් පවතී. හායනයට ලක් වූ ද්වීතියික වනාන්තර, රබර් හෝ තේ වතු, හෝ පඳුරු බිම්වල මෙම විශේෂය දක්නට නොලැබේ — අද වන විට පහතරට තෙත් කලාපයේ භූ දර්ශනයෙන් වැඩි කොටසක් මෙවැනි වාසස්ථානවලින් සමන්විතය.
ක්ෂේත්‍රයේදී බට ඇටි කුකුළා සොයාගෙන හඳුනාගන්නේ කෙසේද?
මෙම පක්ෂියා දැකීම සැබැවින්ම අපහසුයි. එය සෑම විටම පාහේ ඝන යටි පඳුරු තුළ, විවෘතව පෙනෙන අත්තක් මත නොසිටිමින් පඳුරු අතරේ පහළින් ගමන් කරමින් සිටී. වඩාත්ම ප්‍රායෝගික උපක්‍රමය වන්නේ එහි හඬ ඔස්සේ එය සොයාගැනීමයි. බට ඇටි කුකුළා ඉතා හයියෙන්, ගැඹුරින් නාද වන හඬක් නඟයි — සාමාන්යයෙන් අක්ෂර දෙකක් හෝ තුනක්, සුලබ කුකුළාගේ හඬට වඩා ගැඹුරු හා වඩා නාදවත් වන අතර, ඝන වනාන්තරය හරහා ඇසෙන මන්දගාමී, ශෝකජනක ස්වරයක් සහිතයි. පිරිමි හා ගැහැනු දෙපිරිසම හඬ නඟන නමුත්, පිරිමින් එය වඩාත් නිතර කරයි. හඬ නැඟීම උදෑසන කල් වේලාවේ සහ හැන්දෑවේ උපරිමයට පැමිණෙන අතර, බිජුවීමේ කාලයේදී සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වේ.
තද වැස්සකින් පසුව, සහ විටෙක උදෑසන කල් වේලාවේ, පක්ෂීන් තම පිහාටු වියළා ගැනීමට වනාන්තර මායිමේ වඩාත් විවෘත ප්‍රදේශවලට පැමිණේ — සැණෙකින් ඇසට දැකීමට ලැබෙන වඩාත්ම විශ්වාසනීය කාලය මෙයයි. එම මොහොතේ වන මාර්ග ඔස්සේ මන්දගාමීව, නිහඬව ළඟා වීම නිරීක්ෂණය සඳහා හොඳම අවස්ථාව ලබා දෙයි.
බට ඇටි කුකුළා කන්නේ කුමක්ද?
අනෙකුත් coucal විශේෂ මෙන්ම, මෙම විශේෂයද කුඩා සතුන් ගොදුරු කරගන්නා අවස්ථාවාදී විලෝපිකයෙකි. වාර්තා වූ ගොදුරු අතර හූනන්, කුරුමිණියන්, සමනලුන්, මකුළුවන්, ගොළුබෙල්ලන් සහ පළඟැටියන් වේ. එය බිම මට්ටමේ හෝ ඊට ආසන්නව පමණක් පාහේ ආහාර සොයමින්, විවෘත අත්තක සිට දඩයම් නොකර කොළ රොඩු සහ පහත් වෘක්ෂලතා අතරේ හාරමින් ගමන් කරයි.
බට ඇටි කුකුළා බිජුවන්නේ කෙසේද?
මෙම විශේෂයේ බිජුවීමේ ජීව විද්‍යාව ගැන වාර්තා වී ඇත්තේ සාපේක්ෂව ඉතා සුළු තොරතුරු ප්‍රමාණයකි; ඒ බොහෝ දුරට එහි රහසිගත පුරුදු සහ සීමිත වාසස්ථාන පරාසය නිසාය. කැදැල්ල යනු ලී කෝටු, අතු, මුල් සහ තණකොළ වලින් තනා, ඇතුළතින් නැවුම් කොළ පැහැති කොළ සහ නැමෙන සුළු අතු වලින් ආස්තර කරන ලද වියන් සහිත ව්‍යුහයකි. එය සාමාන්යයෙන් කටු සහිත බට පඳුරු වෘක්ෂලතා අතර, බිම සිට මීටර 1.2 සිට 1.5 පමණ උසකින් තැන්පත් කරනු ලැබේ — ඝන යටි පඳුරු තුළ සැඟවී සිටීමට තරම් පහතිනි.
බිජු ප්‍රමාණය හුණු වැනි සුදු බිජු දෙකක් හෝ තුනක් ලෙස සැලකේ; ඒවායේ ප්‍රමාණය ආසන්න වශයෙන් 34.7 × 27 mm වේ. බිජුවීමේ කාලය අප්රේල් හෝ මැයි සිට ජූලි දක්වා විහිදෙන බව විශ්වාස කෙරෙන නමුත්, නිරවද්‍ය දත්ත තවමත් විරලයි. මෙම කාලය තුළ හඬ නැඟීමේ වාර ගණන වැඩි වීම, නිරීක්ෂකයන්ට ගෞරවනීය දුරකින් හඳුනාගත හැකි බිජුවීමේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ඇති ස්වල්ප වූ විශ්වාසනීය සාධකවලින් එකකි.
බට ඇටි කුකුළා තර්ජනයට ලක් වී ඇත්තේ ඇයි?
අඩු වීමේ ප්රධාන හේතුව වාසස්ථාන අහිමි වීමයි. ශ්රී ලංකාවේ හි පහතරට තෙත් කලාපය වරෙක අඛණ්ඩ වැසි වනාන්තරයෙන් වැසී තිබුණි; අද වන විට ඉතිරිව ඇත්තේ කැබලි වූ වනාන්තර පමණක් වන අතර, ඒවායින් විශාලතම ඒවා සිංහරාජ සහ මාකඳවර වැසි වනාන්තරය වැනි රක්ෂිත තුළ ආරක්ෂා වී ඇත. ද්වීතියික වර්ධනයට හෝ වතු මායිම්වලට හැඩගැසෙන බොහෝ පක්ෂි විශේෂ මෙන් නොව, බට ඇටි කුකුළා කැළඹීමට ලක් වූ වනාන්තරයේ ජීවත් වීමට නොහැකි බව පෙනේ. වාසස්ථාන හායනයට මෙම නොඉවසීම, ස්වභාවිකවම සීමිත වාසස්ථාන පරාසය සමඟ එක්වීමෙන්, ඉතිරිව ඇති සෑම වනාන්තර කොටසක්ම මෙම විශේෂයේ පැවැත්මට අත්‍යවශ්‍ය කරයි.
කුඩා ගොවීන්ගේ කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වනාන්තර එළිපෙහෙළි කිරීම, රබර් සහ කුරුඳු වගාව විහිදීම, සහ මෙතෙක් නොවිනාශ වූ පහතරට වනාන්තර හරහා මාර්ග තැනීම ඉතිරි වාසස්ථාන තවදුරටත් කැබලි කරමින් පවතී. මෙම විශේෂය විවෘත බිම් පහසුවෙන් තරණය නොකරන හෙයින්, හුදෙකලා වූ ගහනයන්ට කාලයාගේ ඇවෑමෙන් ජාන සීමා කිරීම්වලට මුහුණ දීමට සිදුවේ.
බට ඇටි කුකුළා ගේ සංරක්ෂණ තත්ත්වය කුමක්ද?
බට ඇටි කුකුළා IUCN රෙඩ් ලිස්ට් හි අවදානමට ලක්විය හැකි (Vulnerable) ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත; මෙය හීන වෙමින් යන වාසස්ථාන පරාසයකට සීමා වූ කුඩා, අඩු වෙමින් යන ගහනයක් පිළිබිඹු කරයි. එය ශ්රී ලංකා නීතිය යටතේද පූර්ණ ආරක්ෂාව ලබයි. වඩාත්ම ඵලදායී සංරක්ෂණ පියවර ලෙස තවමත් පවතින්නේ ඉතිරිව ඇති පහතරට තෙත් කලාප වනාන්තරවලට නීතිමය ආරක්ෂාව සහ ක්‍රියාකාරී කළමනාකරණය ලබා දීමයි.
වගකීම්සහගත පක්ෂි නිරීක්ෂණය සඳහා උපදෙස්
- පටිගත කළ හඬ යළි වාදනය කිරීම ඉතා සීමිතව භාවිත කරන්න, නැතහොත් කිසිසේත් භාවිත නොකරන්න — නැවත නැවත වාදනය කිරීම දැනටමත් පීඩනයට ලක් වූ ගහනයන්ගේ ප්‍රාදේශික හැසිරීම සහ බිජුවීම කැළඹිය හැකිය.
- ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ නියමිත මාර්ගවල පමණක් ගමන් කරන්න; මාර්ගයෙන් බැහැරව ගමන් කිරීම පක්ෂියා යැපෙන යටි පඳුරු වාසස්ථානයට හානි කරයි.
- වනාන්තරය හොඳින් දන්නා සහ පක්ෂියාගේ හැසිරීම කියවිය හැකි බලපත්‍රලාභී ප්‍රාදේශීය මාර්ගෝපදේශකයෙකු සමඟ යන්න.
- උදෑසන කල් වේලාවේ — විශේෂයෙන් රාත්‍රියේ වැස්සකින් පසු — පැමිණීම හඬ නැඟීමේ ක්‍රියාකාරකම් සහ විවෘත ප්‍රදේශවල ආහාර සෙවීම යන දෙකටම හොඳම තත්ත්වයන් සලසයි.
- ඉවසීම රැගෙන එන්න. පළපුරුදු ශ්රී ලාංකික පක්ෂි නිරීක්ෂකයන් පවා විටෙක සිංහරාජයේ මුළු දිනක් ගත කරන්නේ තහවුරු වූ දැකීමක් නොමැතිවය.
බට ඇටි කුකුළා සොයා යාමට හොඳම කාලය කවරේද?
ජනවාරි සිට අප්රේල් දක්වා සිංහරාජයට වඩාත් වියළි කාලගුණයක් උදා වන අතර, බිජුවීමේ කාලය ආරම්භ වන විට අප්රේල් සහ මැයි සිට හඬ නැඟීම වැඩි වේ. මෙම කාලය තුළ ඇති අන්තර්-මෝසම් වියළි කාල සීමා නිසා තද, දිගින් දිගටම පවතින වැසි දින අඩු වේ — එසේ වුවද ඔබේ සංචාරයට පෙර රාත්‍රියේ වැස්සක් ඇද හැළීම පක්ෂීන් විවෘත ස්ථානවලට පැමිණ පිහාටු වියළා ගැනීමට පෙළඹවීම නිසා ඔබට වාසිදායක විය හැකිය. මෙම විශේෂය වෙනුවෙන්ම සිංහරාජ සංචාරයක් සැලසුම් කරන්නේ නම්, මැයි සිට අගෝස්තු දක්වා නිරිතදිග මෝසම් මාස මඟ හරින්න, මක්නිසාද යත් තද වැසි තුළ ප්රවේශ මාර්ග දුෂ්කර විය හැකි බැවිනි.
