Niewiele dźwięków ma w Sri Lance tak duże znaczenie ceremonialne jak horanawa. Ten drewniany aerofon stroikowy — stożkowy w przekroju, drewniany w budowie, zdolny do niesienia swego przeszywającego brzmienia przez otwarte dziedzińce świątynne — przez wieki towarzyszył procesjom buddyjskim, uroczystościom królewskim i klasycznym przedstawieniom teatralnym. Zrozumieć horanawę to zrozumieć coś istotnego o kulturze Sri Lanki: sposób, w jaki muzyka, religia i tożsamość wspólnotowa pozostają ze sobą splecione długo po tym, gdy wiele innych tradycji odeszło w zapomnienie.
Skąd pochodzi horanawa?
Muzykolog Kulathillaka, opierając się na wcześniejszych badaniach, wywodzi początki horanawu z Azji Zachodniej. Stamtąd instrument miał stopniowo wędrować na subkontynent indyjski, by ostatecznie dotrzeć do Sri Lanki. Bliskie odpowiedniki występują na rozległym obszarze geograficznym — shehnai i shenai w Azji Południowej, zurna na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej — jednak instrument lankijski wykształcił własny, odrębny charakter, repertuar i rolę rytualną w obrębie syngaleskiej praktyki buddyjskiej.
Kulathillaka wskazuje na pouczający kontrast językowy: syngaleskie nazwy wielu rodzimych bębnów mają etymologie zdradzające wyraźnie lokalne korzenie, podczas gdy samo słowo horanawa sugeruje obcą proweniencję, wpisując podróż instrumentu w jego własną nazwę. Historyczne teksty odnotowują dwa starsze określenia tego samego instrumentu — oththu thanthiri i pata thanthiri — co wskazuje, że zajmował on uznane miejsce w muzycznym życiu Sri Lanki na długo przed upowszechnieniem się obecnej nazwy.
Czym jest system panchaturya i gdzie w nim mieści się horanawa?
Tradycyjna muzyka Sri Lanki jest zorganizowana według systemu klasyfikacji zwanego panchaturya, który grupuje instrumenty według sposobu wydobywania dźwięku w pięć szerokich rodzin. Horanawa należy do kategorii sushira — instrumentów, w których dźwięk powstaje dzięki oddechowi wykonawcy — obok innych instrumentów dętych klasycznego lankijskiego ansamblu.
Ansambly panchaturya nie były nieformalnymi orkiestrami ludowymi. Były zestawiane specjalnie na okazje o najwyższym znaczeniu kulturowym i religijnym: uroczystości na dworze królewskim, festiwale świątynne buddyzmu oraz trzy wielkie formy klasycznego syngaleskiego teatru popularnego — sokari, kolam i nadagam. W tych zespołach horanawa zajmowała równorzędne miejsce obok bębnów. Prowadziła linie melodyczne, których sama perkusja nie była w stanie zapewnić, nadając każdej ceremonii jej charakterystyczny melodyczny głos.
Jak horanawa była używana w ceremoniach buddyjskich?
Związek instrumentu z syngaleskim buddyzmem jest głęboki i udokumentowany w niezwykłym medium: malowidłach świątynnych. Buddyjskie freski na ścianach świątyń wzdłuż południowego wybrzeża Sri Lanki przedstawiają muzyków grających na horanawu i innych instrumentach panchaturya obok postaci o znaczeniu dewocyjnym. Obrazy te potwierdzają, że ceremonialna rola instrumentu była rozumiana w różnych regionach wyspy, nie ograniczając się do jednego miejsca ani jednej wspólnoty.
Dla współczesnych odwiedzających Świątynia Zęba Buddy w Kandy oraz Esala Perahera — jedna z najwspanialszych buddyjskich procesji w Azji — pozostają żywymi kontekstami, w których tradycyjne instrumenty dęte nadal pełnią funkcję ceremonialną. Okazje te oferują bezpośrednie, nieśpieszne spotkanie z rodzajem rytualnej przestrzeni dźwiękowej, w której kiedyś niepodzielnie królowała horanawa.
Jak kontakt kolonialny zmienił miejsce horanawu w muzyce Sri Lanki?
Dziewiętnasty wiek przyniósł znaczące i dające się udokumentować zakłócenia. Malowidła świątynne z tego okresu zaczynają ujawniać uderzającą zmianę: obok tradycyjnych instrumentów panchaturya malarze zaczęli uwzględniać muzyczne narzędzia kolonialnej Europy — blaszane instrumenty dęte, werbel, harfy i skrzypce. Ten wizualny dowód rejestruje z niezwykłą wyrazistością, jak kolonialny kontakt kulturowy przekształcił dźwiękowy krajobraz religijnego i obywatelskiego życia Sri Lanki.
Pojawienie się europejskiej muzyki zespołowej nie wyeliminowało horanawu, lecz zmieniło społeczną pozycję instrumentu. Tam, gdzie niegdyś był niezbędny przy każdej ważniejszej uroczystości publicznej lub religijnej, zaczął być kojarzony bardziej szczegółowo z rytuałem świątynnym i wykonaniami o charakterze dziedzictwa, gdyż instrumenty zachodnie zajęły przestrzeń w kontekstach obywatelskich, wojskowych i popularnych. Malowidła służą zatem jako rodzaj niezamierzonego archiwum zmian kulturowych, zachowując w pigmencie to, czego żadna pisana kronika w pełni nie utrwaliła.
Jak brzmi horanawa i jak się na niej gra?
Horanawa jest zazwyczaj rzeźbiona w drewnie i posiada rozszerzający się dzwon na dolnym końcu. Grający wdmuchuje powietrze przez mały podwójny stroik osadzony na górze instrumentu, kontrolując wysokość dźwięku za pomocą szeregu otworów na palce wzdłuż korpusu. Dźwięk jest przeszywający i wysoki — zaprojektowany tak, by przenikać przestrzeń na otwartym powietrzu, podczas procesji i na otwartych dziedzińcach, a nie w zamkniętych salach koncertowych.
Doświadczeni muzycy stosują oddech okrężny — technikę umożliwiającą wydobywanie ciągłego, nieprzerwanego dźwięku bez konieczności przerywania gry w celu nabrania powietrza. Pozwala to uzyskać długie linie melodyczne, które nadają instrumentowi jego charakterystyczną ceremonialną obecność i odróżniają wprawnego grającego na horanawu od nowicjusza. W ansamblu horanawa zazwyczaj pełni główną rolę melodyczną, podczas gdy bębny zapewniają strukturę rytmiczną, a pozostałe instrumenty wypełniają ogólną fakturę grupy panchaturya.
Czy na horanawu gra się w Sri Lance do dziś?
Horanawa pozostaje żywym instrumentem, choć liczba wprawnych wykonawców zmniejszyła się w ostatnich dziesięcioleciach. Można ją usłyszeć przede wszystkim na festiwalach świątynnych buddyzmu, procesjach perahera i tradycyjnych przedstawieniach teatralnych — szczególnie w prowincjach południowej i centralnej. Badacze, w tym Chinthaka Prageeth Meddegoda, którego praca The Cultural Function of the Sri Lankan Horanawa opiera się na wywiadach z praktykującymi muzykami i naukowcami, podjęli wysiłek udokumentowania żywej tradycji i zachowania wiedzy, która w dużej mierze pozostaje poza zasięgiem międzynarodowej świadomości akademickiej.
Dla podróżnych zainteresowanych klasycznymi sztukami performatywnymi Sri Lanki horanawa oferuje bezpośrednie połączenie z tradycją muzyczną sięgającą czasów sprzed zapisów historycznych. Prowincja Południowa, z bogato zdobionymi wnętrzami świątyń, oraz Kandy, dom najsłynniejszej perahery na wyspie, to dwa regiony, w których spotkanie z instrumentem w jego naturalnym, ceremonialnym otoczeniu jest najbardziej osiągalne.
Czy odwiedzający mogą kupić w Sri Lance autentyczną horanawę?
Autentyczne instrumenty horanawa są wytwarzane przez wyspecjalizowanych rzemieślników, a nabycie prawdziwego egzemplarza jest zarówno doświadczeniem kulturowym, jak i namacalnym sposobem na wsparcie tradycyjnych twórców. W odróżnieniu od masowo produkowanych pamiątek, dobrze wykonana horanawa niesie w sobie rzemieślniczą wiedzę pokoleń. To przemyślana pamiątka dla podróżnych, których przyciąga żywe dziedzictwo Sri Lanki, a nie reprodukcje z rynków turystycznych. Lakpura współpracuje z rzemieślnikami, by pozyskiwać instrumenty spełniające standard oczekiwany przez praktykujących muzyków.
