ගල් කැස්බෑවා

ගල් කැස්බෑවා (Chelonia mydas) යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ඔබට හමුවීමට වැඩිම ඉඩක් ඇති මුහුදු කැස්බෑවාය; දකුණු සහ නිරිතදිග ප්‍රදේශවල බිත්තර දමන වෙරළ තීරවලත්, දිවයිනේ නොගැඹුරු කොරල් පර මතත් මෙය දැකිය හැකිය. මෙය මුහුදු තෘණ සහ ඇල්ගී කා ජීවත් වන විශාල, සන්සුන් සතෙකු වන අතර, වැඩිහිටි වියේදී ප්‍රධාන වශයෙන් ශාක මත යැපෙන එකම මුහුදු කැස්බෑවාද මෙයයි. එහි ඉංග්‍රීසි නමේ “කොළ” යන අරුතට එහි කටුවේ පැහැය හා කිසිදු සම්බන්ධයක් නැත; කටුව ඔලිව් පැහැයේ සිට දුඹුරු දක්වා වේ.

ගල් කැස්බෑවා හඳුනාගන්නේ කෙසේද?

මුලින්ම හිස බලන්න. ගල් කැස්බෑවාට ඇත්තේ කෙටි, වටකුරු හොම්බක් සහ කොක්කක් නැති හොටකි; තියුණු හොටක් ඇති පොතු කැස්බෑවාගෙන් එය වෙන් කර හඳුනාගත හැක්කේ ඒ නිසාය.

• ප්‍රමාණය: වැඩිහිටි සතුන්ගේ කටුව 78 සිට 112 cm පමණ වන අතර බර සාමාන්‍යයෙන් 68 සිට 190 kg අතර වේ. වාර්තා වූ විශාලතම සතාගේ බර 395 kg ය.
• කටුව: සිනිඳු සහ ඕවලාකාරයි; ඔලිව් පැහැයේ සිට දුඹුරු දක්වා වන අතර බොහෝ විට කිරිගරුඬ වැනි රටා හෝ ලප සහිතයි. මැද තහඩු පහක් සහ දෙපැත්තේ තහඩු යුගල හතරක් ඇත.
• හිස: සිරුරට සාපේක්ෂව කුඩා වන අතර ඇස් අතර කොරපොතු එක් යුගලයක් ඇත.
• වරල්: වැඩිහිටි සතුන්ගේ එක් එක් ඉදිරි වරලේ පෙනෙන නියපොත්තක් ඇත.

ඉංග්‍රීසියෙන් මෙය “කොළ කැස්බෑවා” ලෙස හඳුන්වන්නේ ඇයි?

එම ඉංග්‍රීසි නම ලැබී ඇත්තේ කටුව යට ඇති කොළ පැහැති මේදය නිසාය; එම පැහැය ලැබෙන්නේ මුහුදු තෘණ ආහාරයට ගැනීමෙනි. එම මේදය වරක් කැස්බෑ සුප් සඳහා බෙහෙවින් අගය කරන ලද අතර, ඒ වෙළඳාම නිසා ලොව පුරා මේ සතුන් දැඩි ලෙස දඩයම් කෙරිණි.

ගල් කැස්බෑවා ආහාරයට ගන්නේ කුමක්ද?

තරුණ ගල් කැස්බෑවුන් මාංශ භක්ෂකයින් වන අතර ජෙලි මාළුන්, මාළු බිත්තර සහ කුඩා අපෘෂ්ඨවංශීන් ආහාරයට ගනිති. ඔවුන් වැඩෙත්ම නොගැඹුරු කලපු සහ බොක්කවලට යන අතර, වැඩිහිටි සතුන් ප්‍රධාන වශයෙන් යැපෙන්නේ මුහුදු තෘණ සහ ඇල්ගී මතය; ඒවා කපා ගන්නේ සියුම් දැති සහිත හනුවලිනි.

ගල් කැස්බෑවුන් බිත්තර දමන්නේ කෙසේද?

ගැහැනු සතුන් රාත්‍රියේ වෙරළට පැමිණෙන අතර, තමන් බිහි වූ කලාපයටම ආපසු එති. ඔවුන් වසර දෙකේ සිට හතරට වරක් සංසර්ගයේ යෙදෙන අතර, එක් කන්නයකදී තුන් සිට පස් වතාවක් බිත්තර දමති; එක් වරකදී බිත්තර 85 සිට 200 පමණ දමති. බිත්තර දින 50 සිට 70 පමණ ගත වූ පසු පුපුරන අතර, උණුසුම් කූඩුවලින් වැඩිපුර බිහි වන්නේ ගැහැනු සතුන්ය. දිවි ගලවා ගන්නා පැටවෙකුට පරිණත වීමට වසර 20 සිට 50 දක්වා ගත විය හැකිය.

ශ්‍රී ලංකාවේ ගල් කැස්බෑවුන් දැකිය හැක්කේ කොහේද?

දිවයිනේ බිත්තර දමන ප්‍රධාන විශේෂය මෙයයි. එක් සමාලෝචනයකට අනුව බිත්තර දමන කැස්බෑවුන්ගෙන් 68% පමණ මොවුන් වන අතර, බටු කැස්බෑවුන් 30% පමණ වෙති.

• රෙකාව: දකුණු වෙරළේ ගල් කැස්බෑවුන් බිත්තර දමන විශාලතම ස්ථානය; මෙහිදී රාත්‍රියේ වනගත ගැහැනු සතුන් නැරඹිය හැකිය.
• කොස්ගොඩ: 2003 සිට 2008 දක්වා කළ අධ්‍යයනයකින් වසරකට ගල් කැස්බෑවුන්ගේ කූඩු 298ක් පමණ වාර්තා විය. බිත්තර දැමීම වසර පුරා සිදු වූ අතර, එයින් තුනෙන් දෙකක් පමණ පෙබරවාරි සිට ජුනි දක්වා විය.
• හික්කඩුව: ස්නෝකලිං කරන්නන්ට කොරල් පරය මත ආහාර ගන්නා ගල් කැස්බෑවුන් බොහෝ විට දැකගත හැකිය.
• පරෙවි දූපත: නැගෙනහිර වෙරළේ මේ කොරල් පරය අවට කැස්බෑවුන් ආහාර ගනිති; මෙහි යාමට වඩාත් සුදුසු කාලය මැයි සිට සැප්තැම්බර් පමණ දක්වාය.

චාරිකාවක් සැලසුම් කිරීමට කැස්බෑවුන් නැරඹීම සහ කැස්බෑ පැටවුන් මුදා හැරීම පිළිබඳ අපගේ මාර්ගෝපදේශ බලන්න, නැතහොත් ශ්‍රී ලංකාවේ සියලුම මුහුදු කැස්බෑවුන් ගැන කියවන්න.

ගල් කැස්බෑවා තර්ජනයට ලක්ව සිටීද?

ගෝලීය ලැයිස්තුවේ දැන් එසේ නොවේ, නමුත් එයට තවමත් ආරක්ෂාව අවශ්‍යයි. 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේ IUCN රතු ලැයිස්තුව එය තර්ජනයට ලක්වූ කාණ්ඩයේ සිට අවම අවධානය යොමු විය යුතු කාණ්ඩයට ගෙන ගියේ, දශක ගණනාවක වෙරළ ආරක්ෂාව සහ දඩයමට පැනවූ සීමා නිසා ප්‍රදේශ කිහිපයක බිත්තර දැමීම යළි ඉහළ ගිය බැවිනි. මෙම යථා තත්ත්වයට පත්වීම සෑම තැනම එක හා සමාන නොවන අතර, සමහර ගහන ගැන තවමත් සැලකිලිමත් විය යුතුය. මෙම විශේෂය CITES I වන උපග්‍රන්ථයේ ඇතුළත් වන අතර, එමගින් ජාත්‍යන්තර වාණිජ වෙළඳාම තහනම් කෙරේ; ශ්‍රී ලංකාවේ සියලුම මුහුදු කැස්බෑවුන් නීතියෙන් ආරක්ෂා කර ඇත. මෙහි ප්‍රධාන තර්ජන වන්නේ ධීවර උපකරණවල හසු වීම, වෙරළබඩ සංවර්ධනය සහ බිත්තර දමන වෙරළ තීරවල ආලෝකයයි.

ගල් කැස්බෑවුන් අසල හැසිරිය යුත්තේ කෙසේද?

• ජලයේදී දුරස්ථව සිටින්න. කැස්බෑවෙකු පසුපස හඹා නොයන්න, ස්පර්ශ නොකරන්න, එහි පිට නොනගින්න; හුස්ම ගැනීමට ඉහළට එන විට අවට රැස් නොවී ඉඩ දෙන්න.
• බිත්තර දමන වෙරළේදී අඳුරෙන් සහ නිශ්ශබ්දව සිටින්න. ෆ්ලෑෂ් හෝ සුදු විදුලි පන්දම් භාවිත නොකර, ඔබේ මඟපෙන්වන්නාගේ උපදෙස් පිළිපදින්න.
• ඔබේ ප්ලාස්ටික් නිවසට ගෙන යන්න. මුහුදු කැස්බෑවුන්ට ප්ලාස්ටික් ගිල දැමිය හැකි අතර, එයින් ආහාර මාර්ගය අවහිර විය හැකිය.

ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් මුහුදු කැස්බෑවුන් වන්නේ ඔලුගෙඩි කැස්බෑවා, බටු කැස්බෑවා, දාර කැස්බෑවා සහ පොතු කැස්බෑවාය.