කැස්බෑ පැටවුන් මුදා හැරීම

සෑම වසරකම, මුහුදු කැස්බෑ විශේෂ පහක් ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග සහ දකුණු වෙරළේ වෙරළ තීරවල බිත්තර දමයි. ස්වාභාවිකව පුපුරා එන බිත්තරවලින්, විවෘත සාගරයේ පළමු පැය කිහිපය දිවි ගලවා ගන්නේ කැස්බෑ පැටවුන්ගෙන් සුළු කොටසක් පමණි — ස්වාභාවික විලෝපිකයින්, කෘත්‍රිම ආලෝකය නිසා ඇති වන දිශා ව්‍යාකූලත්වය සහ ධීවර උපකරණවල අනතුරු යන සියල්ල බරපතළ හානියක් කරයි. වෙරළ දිගේ ඇති කැස්බෑ බිජු පැළ කරන ස්ථාන අලුතින් දැමූ බිත්තර එකතු කර, ආරක්ෂිත වැටවල් තුළ පුපුරවා, පැටවුන් එළියට පැමිණ පැය 24–48 ඇතුළත ඔවුන් මුදා හරියි. මෙවැනි මුදා හැරීමකට එක්වීම දිවයිනේ අමුත්තන්ට ලබා ගත හැකි වඩාත් හද පිරවන වනජීවී අත්දැකීම්වලින් එකකි.

ශ්‍රී ලංකාවේ කැස්බෑ බිජු පැළ කරන ස්ථාන ක්‍රියාත්මක වන්නේ කෙසේද?

බිජු පැළ කරන ස්ථානවල කාර්ය මණ්ඩලය — බොහෝ විට රාත්‍රිය පුරා වැඩ කරමින් — බිත්තර දමන වෙරළ තීරවල මුර සංචාරය කර, ගංවතුර, විලෝපනය හෝ මානව බාධාවලට ගොදුරු විය හැකි යැයි සැලකෙන ස්ථානවලින් බිත්තර එකතු කරති. බිත්තර ආරක්ෂිත වැටක් තුළ අංක සහිත කොටුවල නැවත වළලනු ලබන අතර, වැලි උෂ්ණත්වය අනුව පුපුරා යාමට දින 50–60ක් පමණ ගත වේ. පැටවුන් කටුවෙන් එළියට ආ පසු, මුදා හැරීමට පෙර ගණන් කිරීමට, පරීක්ෂා කිරීමට සහ අමුත්තන්ට පෙන්වීමට ඔවුන් කෙටි කාලයක් නොගැඹුරු ජල ටැංකිවල තබනු ලැබේ.

බොහෝ මධ්‍යස්ථාන අධ්‍යාපනික චාරිකාව සහ මුදා හැරීම යන දෙකම ආවරණය වන සරල ප්‍රවේශ ගාස්තුවක් අය කරයි. පිළිගත් බිජු පැළ කරන ස්ථාන කැස්බෑවුන් ස්ථිරව සිරකර තබා නොගනී; ඉලක්කය සැමවිටම නිරෝගී සතුන් හැකි ඉක්මනින් මුහුදට ආපසු යැවීමයි.

ඔබට හමුවිය හැකි කැස්බෑ විශේෂ මොනවාද?

IUCN රතු ලැයිස්තුව යටතේ තර්ජිත හෝ අතිශයින් තර්ජිත ලෙස හඳුනාගත් විශේෂ කිහිපයකට ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළ නිවහන වේ:

• ගැඩවිල් කැස්බෑවා (Chelonia mydas) — දකුණු සහ නිරිතදිග වෙරළ දිගේ බිත්තර දමන බහුලවම දක්නට ලැබෙන විශේෂය
• ඔලුගෙඩි කැස්බෑවා (Caretta caretta) — වඩා විශාල සහ අඩුවෙන් දක්නට ලැබේ
• බටු කැස්බෑවා (Lepidochelys olivacea) — වඩා කුඩා, දකුණු වෙරළ දිගේ ඉඳහිට හමුවේ
• දාර කැස්බෑවා (Dermochelys coriacea) — ලොව විශාලතම මුහුදු කැස්බෑවා; දක්නට ලැබීම දුර්ලභ නමුත් වාර්තා වී ඇත
• පෑ කැස්බෑවා (Eretmochelys imbricata) — අතිශයින් තර්ජිතය; අඩු සංඛ්‍යාවකින් බිත්තර දමයි

කැස්බෑ පැටවුන් මුදා හැරීමකට සහභාගී විය හැක්කේ කොහේද?

ප්‍රධාන බිජු පැළ කරන ස්ථාන නිරිතදිග සහ දකුණු වෙරළ තීරය දිගේ, දළ වශයෙන් කොළඹ සහ තංගල්ල අතර කේන්ද්‍රගත වී ඇත. සෑම ස්ථානයකටම තමන්ගේම ස්වභාවයක් සහ සංරක්ෂණ ප්‍රවේශයක් ඇත.

හික්කඩුව කැස්බෑ බිජු පැළ කරන ස්ථානය සහ කොග්ගල මුහුදු කැස්බෑ සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘතිය වැඩිපුරම නරඹන ස්ථාන අතර වේ, නමුත් ප්‍රජාව විසින් පවත්වාගෙන යන කුඩා ස්ථාන බොහෝ විට අඩු අමුත්තන් සමඟ වඩාත් සමීප අත්දැකීමක් ලබා දෙයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ කැස්බෑ මුදා හැරීම් නැරඹීමට හොඳම කාලය කුමක්ද?

නිරිතදිග වෙරළේ බිත්තර දැමීම නොවැම්බර් සහ අප්‍රේල් අතර උච්චතම වන අතර, එබැවින් විශාලතම පුපුරා යාම් — ඒ අනුව මුදා හැරීමට ඇති වැඩිම පැටවුන් සංඛ්‍යාව — සාමාන්‍යයෙන් ජනවාරි සහ මැයි අතර සිදු වේ. එසේ වුවද, කොස්ගොඩ, හික්කඩුව සහ බෙන්තොට බිජු පැළ කරන ස්ථාන අඛණ්ඩ පුපුරවා ගැනීමේ චක්‍ර පවත්වාගෙන යන බැවින් වසර පුරා ක්‍රියාත්මක වන අතර, ඕනෑම දිනක මුදා හැරීම් සිදු විය හැක. සාමාන්‍යයෙන් සවස හෝ සන්ධ්‍යා කාලයේ පැමිණීම වඩාත් සුදුසුය: පැටවුන් ස්වාභාවිකවම අඩු ආලෝකයේදී ජලයට ඇතුළු වීමට පෙළඹෙන අතර, එය ඔවුන් වාතයේ සිටින විලෝපිකයින්ට නිරාවරණය වීම අඩු කරයි.

මුදා හැරීමක් අතරතුර අමුත්තන් බලාපොරොත්තු විය යුත්තේ කුමක්ද?

බිජු පැළ කරන ස්ථානයට පැමිණි විට, කාර්ය මණ්ඩලය සාමාන්‍යයෙන් එහි සිටින විශේෂ, ඔවුන් මුහුණ දෙන තර්ජන සහ ස්ථානයේ ක්‍රමවේද ගැන කෙටි හැඳින්වීමක් ලබා දෙයි. ඉන්පසු අමුත්තන් බිත්තර පුපුරවන වළවල් සහ — කණ්ඩායමක් සූදානම් නම් — එදින පැටවුන් සිටින ජල ටැංකි නරඹති. මුදා හැරීමේදී, සාමාන්‍යයෙන් සෑම අමුත්තෙකුටම එක් පැටවෙකු ජල රේඛාව දක්වා රැගෙන ගොස් තෙත් වැලි මත තැබීමට ආරාධනා කෙරෙන අතර, එය රළ දෙසට හැරී සාගරයට ඇතුළු වන අයුරු නැරඹිය හැක. ස්ථානය සහ කණ්ඩායමේ ප්‍රමාණය අනුව සම්පූර්ණ අත්දැකීම සාමාන්‍යයෙන් මිනිත්තු 30 සිට 90 දක්වා කාලයක් ගත වේ.

ප්‍රායෝගික කරුණු කිහිපයක්:

• පැටවුන් දෙසට සෘජුවම ෆ්ලෑෂ් ඡායාරූපකරණයෙන් වළකින්න; දීප්තිමත් ආලෝකය ඔවුන්ව දිශාව වරද්දවිය හැක.
• පැටවුන් පියාපත්වලින් අල්ලා නොගන්න, නැතහොත් දිගු වේලාවක් අතේ තබා නොගන්න.
• සිටගත යුතු ස්ථානය ගැන කාර්ය මණ්ඩල උපදෙස් පිළිපදින්න — ජල රේඛාවට ඉතා ආසන්නයේ වැලි පෑගීමෙන් පැටවුන්ගේ මාර්ගයට බාධා විය හැක.
• වැලි ගෑවීමට කමක් නැති ඇඳුම් අඳින්න; සමහර මුදා හැරීම් රළ අද්දර නොගැඹුරු ජලයේ සිදු කෙරේ.

සහභාගීත්වය සංරක්ෂණයට සහාය වන්නේ කෙසේද?

බිජු පැළ කරන ස්ථාන එකතු කරන ප්‍රවේශ ගාස්තු සහ පරිත්‍යාග වෙරළ මුර සංචාර, උපකරණ සහ කාර්ය මණ්ඩල වැටුප් සඳහා අරමුදල් සපයයි. බොහෝ ව්‍යාපෘති ප්‍රජා දැනුවත් කිරීමේ වැඩසටහන් ද පවත්වන අතර, බිත්තර අස්වනු නෙළීම වෙනුවට බිත්තර දැමීම වාර්තා කිරීමට ප්‍රාදේශීය ධීවරයින් පුහුණු කරයි — එම පුරුද්ද දැන් ශ්‍රී ලංකාවේ නීති විරෝධී වුවද, ඇතැම් ප්‍රදේශවල තවමත් පවතී. වගකිවයුතු ක්‍රියාකරුවෙකු හරහා චාරිකාවක් තෝරා ගැනීමෙන්, වෙනත් වෙරළබඩ සංවර්ධන පීඩනවලට එරෙහිව අරමුදල් සඳහා තරග කරන සංරක්ෂණ කටයුතුවලට සංචාරකයින් සෘජු ආර්ථික වටිනාකමක් එක් කරති.

ශ්‍රී ලංකාවේ කැස්බෑ බිජු පැළ කරන ස්ථාන විවේචනයෙන් තොර නොවේ: කෘත්‍රිමව බිත්තර පුපුරවා ගැනීම පැටවුන්ගේ ස්ත්‍රී-පුරුෂ අනුපාතය වෙනස් කළ හැකි බවත්, සංචාරකයින් අතින් ගැනීම ආතතිය ඇති කරන බවත් ඇතැම් පර්යේෂකයෝ තර්ක කරති. පිළිගත් මධ්‍යස්ථාන පැටවුන් ටැංකිවල ගත කරන කාලය සීමා කර, ඔවුන් වහාම මුදා හැර, වනජීවී සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව නිකුත් කරන මාර්ගෝපදේශ පිළිපදියි. චාරිකාවක් සැලසුම් කරන විට, දිගු මහජන ප්‍රදර්ශනයට වඩා පුපුරා ආ පසු ඉක්මනින් මුදා හැරීමට ප්‍රමුඛත්වය දෙන ස්ථාන සොයන්න.

කැස්බෑ මුදා හැරීමක් වෙනත් වෙරළබඩ ක්‍රියාකාරකම් සමඟ ඒකාබද්ධ කරන්නේ කෙසේද?

බොහෝ බිජු පැළ කරන ස්ථාන වෙනත් ස්වාභාවික සහ සංස්කෘතික ආකර්ෂණවලට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි දුරින් පිහිටා ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, බෙන්තොට සහ බලපිටිය අවට කඩොලාන ජල මාර්ග මාදු ගඟ සෆාරියක් මඟින් ගවේෂණය කළ හැක — ගඟේ උදෑසනක් ආසන්න බිජු පැළ කරන ස්ථානයක සවස කැස්බෑ මුදා හැරීමක් සමඟ ස්වාභාවිකව ගැළපේ. තවත් දකුණට, තංගල්ල සහ මිරිස්ස උඩවලව ජාතික වනෝද්‍යානයට දින චාරිකා දුරින් පිහිටා ඇති බැවින්, උදෑසන අලි රංචු නැරඹීමටත් සවස මුහුදු කැස්බෑවුන් මුදා හැරීමටත් හැකි වේ.

වනයේ සිටින මුහුදු කැස්බෑවුන් සමඟ ඔවුන්ගේ ස්වාභාවික වාසස්ථානයේ ස්නෝකලිං කිරීම හික්කඩුව කොරල් පරය අවට සහ උතුරේ පරෙවි දූපතේ ලබා දෙන වෙනම අත්දැකීමකි; එහි පෑ සහ ගැඩවිල් කැස්බෑවුන් කොරල් මත ආහාර ගන්නා අයුරු නිතර දක්නට ලැබේ. පුළුල් සමුද්‍ර වනජීවී සංචාර සැලැස්මක කොටසක් ලෙස, බිජු පැළ කරන ස්ථාන චාරිකා සහ ජලය තුළ කැස්බෑවුන් හමුවීම එකිනෙකට හොඳින් අනුපූරක වේ.