Panduwasnuwara

Panduwasnuwara to jedno z najmniej odwiedzanych, a jednocześnie historycznie ważnych starożytnych stanowisk archeologicznych na Sri Lance, którego początki sięgają VI wieku p.n.e. Ukryte poza szlakami turystycznymi między Chilaw i Kurunegala, zachowuje warstwową spuściznę co najmniej trzech głównych okresów królewskich – od najwcześniejszych udokumentowanych prac inżynieryjnych związanych z budową zbiorników wodnych w historii wyspy, po ambitne projekty budowlane króla Parakramabahu I w XII wieku.

Jaka jest historia Panduwasnuwary?

Nazwa tego miejsca pochodzi od króla Panduwasdevy (504–474 p.n.e.), któremu w starożytnych kronikach przypisuje się założenie osady i budowę zbiornika Panda Wewa około 450 r. p.n.e. – uważanego przez niektórych uczonych za jeden z najwcześniejszych, wielkoskalowych zbiorników wodnych stworzonych przez człowieka w starożytnym świecie. Mahawamsa, wielka palijska kronika Sri Lanki, odnotowuje ciągłą więź między tym miejscem a królewskim patronatem na przestrzeni wielu stuleci.

W 34. rozdziale Mahawamsa odnotowano, że król Mahadathika Mahanaga (9–21 n.e.) wręczył dary nowicjuszowi z Pandawa Vehera, potwierdzając już wtedy religijny status tego miejsca. Później, w 60. rozdziale zanotowano, że król Vijayabahu I (1070–1110) naprawił Panda Wewa, a w 68. rozdziale opisano, jak król Parakramabahu I (1153–1186) rozbudował zbiornik, wzniosł na jego wyspie trzypiętrowy pałac i wystawił stupę. Większość widocznych dziś ruin pochodzi z tej XII-wiecznej fazy, kiedy Parakramabahu I na krótko uczynił Panduwasnuwara tymczasową stolicą królewską, zanim skonsolidował władzę w Polonnaruwa.

Czternastowieczny manuskrypt zatytułowany Pardhana Nawarawal (Główne Miasta) umieszcza Panduwasnuwarę obok Kurunegali, Yapahuwy i Kandy w swoim rejestrze ważnych miast Sri Lanki. Przypisuje założenie miasta Panduwas Raja i dodaje wymiar mitologiczny, stwierdzając, że boski architekt Vishwakarma zbudował pierwotne miasto na polecenie boga Indry.

Jakie fortyfikacje zachowały się w Panduwasnuwarze?

Obronne fortyfikacje, które niegdyś otaczały miasto, należą do najbardziej imponujących umocnień ziemnych ze starożytnej Sri Lanki. Otaczający mur o grubości około dwunastu metrów i wysokości dwóch metrów, wzmocniony murarstwem po obu stronach, stanowił główną barierę. Poza tym murem znajdował się rów o głębokości około dwóch metrów i szerokości trzech metrów u podstawy. Archeolog H.C.P. Parker zasugerował, że rów ten był prawdopodobnie zasilany przez Panda Wewa, którego nasyp rozciągałby się aż do krawędzi miasta.

Parker wysunął również teorię, że gdy Panda Wewa osiągnęła swój największy zasięg, obszar obecnie identyfikowany jako kompleks pałacowy mógł w rzeczywistości znajdować się na wyspie wewnątrz zbiornika – układ ten służyłby zarówno celom ceremonialnym, jak i obronnym. Sam zbiornik nie zatrzymuje już wody w pierwotnej skali, ale wały ziemne, które go ukształtowały, są częściowo widoczne w krajobrazie.

Jakie ruiny mogę zobaczyć w Panduwasnuwarze dzisiaj?

Strona jest podzielona na kilka wyraźnych obszarów, które archeolodzy określają czasami jako Zespół Świątynny I oraz główny teren pałacowy. Te dwie strefy oddziela nowoczesna droga przebiegająca przez teren, co wpłynęło na ogólną integralność stanowiska.

Zespól Świątynny I stoi przed Narodową Szkołą Panduwasnuwara i jest nieco oddzielony od głównych ruin. Odwiedzający mogą tutaj zobaczyć:

• A Bodhigara — zabudowa wzniesiona wokół świętego drzewa Bodhi, uważana za jeden z najwspanialszych przykładów tego typu konstrukcji z epoki.
• A Pohoyageya — budynek związany z buddyjskimi dniami przestrzegania
• Pozostałości nasypu Panda Wewa

Zespół pałacowy zawiera pozostałości trójkondygnacyjnego pałacu królewskiego zbudowanego za panowania Parakramabahu I, wraz z fundamentami powiązanych budowli. Skala kamiennych robót i jakość zachowanej cegły dają wyraźne poczucie ambicji, które kryły się za pierwotną konstrukcją.

Na terenie znajduje się również stupa, co jest zgodne z relacją Mahawamsy o budowie w okresie Panowania Parakramabahu. Mniejsze budowle pomocnicze, zbiorniki na wodę i pozostałości ścieżek uzupełniają widoczne pozostałości archeologiczne.

Jak dostać się do Panduwasnuwary?

Obecnie nie istnieje miasto o nazwie Panduwasnuwara – nazwa ta przetrwała głównie jako okręg wyborczy. Ruiny znajdują się przy skrzyżowaniu Kottampitiya Junction, obszarze czasami nieformalnie nazywanym Panduwasnuwara Junction, w pobliżu miasteczka Hettipola. Przybliżone odległości drogowe wynoszą:

Najwygodniej dojedź na miejsce prywatnym samochodem lub tuk-tukiem. Nie ma dużego kompleksu oznakowań kierujących zwiedzających, dlatego zalecane jest użycie punktu GPS lub wskazówek dojazdu od lokalnych mieszkańców z Hettipola. Drogi w okolicy są przejezdne przez cały rok.

Kiedy najlepiej odwiedzić Panduwasnuwarę?

Położone w głębi lądu, w Prowincji Północno-Zachodniej, Panduwasnuwara korzysta z relatywnie suchego klimatu między majem a wrześniem, co zazwyczaj stanowi najwygodniejszy okres na zwiedzanie odkrytych stanowisk archeologicznych. Teren jest odsłonięty, z ograniczonym cieniem, dlatego w cieplejszych miesiącach zalecane są wizyty wczesnym rankiem. Sezon deszczowy (od października do stycznia) może spowodować błotnistość niektórych ścieżek, ale nie zamyka stanowiska.

Co powinienem wiedzieć przed wizytą w Panduwasnuwarze?

Panduwasnuwara jest zarządzane przez Centralny Fundusz Kultury i Departament Archeologii. Teren nie jest silnie skomercjalizowany — nie ma na nim dużych kawiarni ani straganów z pamiątkami, dlatego zaleca się zabranie wody i przekąsek. Ubierz się skromnie, jak przystało w przypadku każdego buddyjskiego zabytku na Sri Lance, szczególnie w pobliżu Bodhigary i obszarów stup. Doświadczony lokalny przewodnik znacznie pogłębi wrażenia z wizyty, ponieważ oznakowanie informacyjne na terenie jest ograniczone.

Wielu podróżnych łączy Panduwasnuwarę z Yapahuwą, kolejną niedoceniananą, warowną stolicą skalną oddaloną o około godzinę jazdy, tworząc satysfakcjonujący całodniowy plan podróży po mniej znanych starożytnych miastach Sri Lanki.