Królowie

Królewska historia Sri Lanki sięga ponad dwóch tysięcy lat, kształtując religię, architekturę, rolnictwo i tożsamość narodową wyspy. Od legendarnego przybycia króla Wijayi w 543 r. p.n.e. do brytyjskiej aneksji Królestwa Kandyańskiego w 1815 r., wyspą rządziły dynastie, których ambicje i osiągnięcia są nadal widoczne dzisiaj — w kruszących się stupach, rozległych zbiornikach wodnych i starożytnych kompleksach pałacowych, które wciąż przyciągają turystów z całego świata.

Kto był pierwszym królem Sri Lanki?

Zgodnie z Mahawamsą, pali językową kroniką, która pozostaje podstawowym źródłem historycznym dla starożytnej Sri Lanki, król Wijaya przybył na wyspę w 543 r. p.n.e., w tym samym dniu, w którym zmarł Budda — szczegół, którego kronika używa, aby przedstawić przeznaczenie Sri Lanki jako ziemi, w której buddyzm miał rozkwitać. Wijaya, tradycyjnie przedstawiany jako książę wygnany z królestwa w północnych Indiach, założył pierwszą dynastię królewską i panował przez 38 lat z Thammanna Nuwara.

Jego następcy — Upathissa, Panduwasa Dewa i Abhaya — kontynuowali umacnianie władzy na północy, a król Pandukabhaya przeniósł stolicę do Anuradhapury około 437 r. p.n.e. Miasto to przez ponad tysiąc lat pozostawało politycznym i duchowym sercem wyspy.

Co sprawiło, że okres Anuradhapura był tak znaczący?

Królestwo Anuradhapury (ok. 437 p.n.e. – 1017 n.e.) stanowi najdłuższy i bez wątpienia najbardziej kształtujący rozdział w historii monarchii Sri Lanki. To właśnie w tym okresie buddyzm został oficjalnie wprowadzony na wyspę, zbudowano infrastrukturę na monumentalną skalę, a koncepcja zjednoczonego państwa syngaleskiego buddyjskiego zaczęła nabierać kształtu.

Król Devanampiyathissa (307–267 p.n.e.) jest uznawany za osobę, która przyjęła buddyzm z misji cesarza Ashoki, prowadzonej przez Mahindę Thero, zakładając klasztor Mahavihara i święte drzewo Bodhi — sadzonkę oryginalnego drzewa, pod którym Budda osiągnął oświecenie — w Anuradhapurze. Zarówno drzewo, jak i to miejsce pozostają do dziś aktywnymi miejscami pielgrzymek.

Okres ten nie był wolny od konfliktów. Południowoindyjski władca z dynastii Czoła, Elara, rządził Anuradhapurą przez 44 lata (205–161 p.n.e.) i jest zapamiętany w kronikach jako sprawiedliwy, choć obcy władca. Doprowadził do tego król Dutugemunu (161–137 p.n.e.), który wypędził wojska Czołów i zjednoczył wyspę pod jednym syngaleskim, buddyjskim koroną — czyn budujący naród, który uczynił Dutugemunu jedną z najbardziej czczonych postaci w pamięci Sri Lanki. Zlecił budowę stupy Ruwanwelisaya, jednej z największych ceglanych konstrukcji starożytnego świata, oraz Pałacu z Brązu, którego kamienne filary wciąż stoją w Anuradhapurze.

Którzy królowie pozostawili największe dziedzictwo architektoniczne?

Wiele monarchów wyróżnia się skalą i wyrafinowaniem tego, co zbudowali:

• Dutugemunu (161–137 p.n.e.) — Ruwanwelisaya stupa, Brazen Palace, Mirisawetiya stupa, Anuradhapura.
• Mahasena (277–304 n.e.) — uznawany za konstruktora lub rozbudowującego 16 głównych zbiorników wodnych, w tym zbiornik Minneriya, oraz zleceniodawcę Jetavanaramaya stupa, która w tamtym czasie była jedną z najwyższych konstrukcji na Ziemi.
• Parakramabahu I (1153–1186 n.e.) – najbardziej wybitny władca królestwa Polonnaruwa, zreorganizował sieć irygacyjną całej wyspy i stworzył Parakrama Samudraya, rozległy zbiornik wodny, który jest nadal wykorzystywany dzisiaj. Jego panowanie przyniosło również skalny świątynią Gal Vihara i kompleks Pałacu Królewskiego.
• Nissanka Malla (1187–1196 n.e.) — ostatni potężny władca Polonnaruwy, zapamiętany dzięki licznym inskrypcjom na skałach oraz konsolidacji stosunków handlowych w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej.

Stupy wzniesione przez tych władców pozostają jednymi z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na wyspie, łącząc pobożność religijną z niezwykłymi osiągnięciami inżynieryjnymi.

Jak buddyzm ukształtował królestwo na Sri Lance?

Od czasów panowania Devanampiyathissy królestwa Sri Lanki czerpały wiele ze swojej legitymacji z roli protektorów i mecenasów tradycji Theravada buddyjskiej. Koncepcja dhammika raja — prawego władcy, który rządzi zgodnie z zasadami buddyjskimi — przewijała się w kulturze politycznej każdej głównej dynastii. Królowie finansowali klasztory, sponsorowali przepisywanie pism świętych i organizowali wielkie zgromadzenia, które zachowały kanon palijski.

Ten związek między władzą królewską a sangha (zakonem mnisim) nie był jedynie ceremonialny. Monastery posiadały ziemię, edukowały ludność poprzez instytucje takie jak Dhamma school, i zapewniały administracyjną umiejętność czytania i pisania, od której zależało królewskie zarządzanie. Roczny festiwal Esala Perahera w Kandy, odbywający się do dziś każdego lipca i sierpnia, jest bezpośrednią kontynuacją tradycji królewskich procesji, sięgającej czasów Królestwa Kandyańskiego.

Co się stało po upadku Polonnaruwy?

Po upadku Polonnaruwy na początku XIII wieku — spowodowanym połączeniem najazdów, przedłużającymi się suszami i załamaniem systemu irygacyjnego — władza polityczna uległa rozdrobnieniu. Kolejne stolice zakładano w Dambadeniyi, Yapahuwie, Kurunegali, Gampoli i Kotte, z których każda odzwierciedlała zmieniające się presje ze strony najazdów i wewnętrznej rywalizacji.

Królestwo Kandyan (mniej więcej 1469–1815 n.e.) stało się ostatnim schronieniem dla władzy królewskiej Synhalów, gdy portugalskie, a następnie holenderskie siły kolonialne kontrolowały niziny przybrzeżne. Królowie Kandyan zdołali utrzymać niepewną niezależność przez ponad trzy stulecia, wykorzystując nierówną centralną część wyżyn i sprytne posunięcia dyplomatyczne, aby oprzeć się całkowitemu podporządkowaniu. Królestwo upadło ostatecznie w 1815 roku, kiedy to Kandyańscy wodzowie podpisali Konwencję Kandyańską, przekazując suwerenność Koronie Brytyjskiej – kończąc ponad 2300 lat rodzimej monarchii.

Przydatnym uzupełnieniem zrozumienia tego okresu jest historia Ehelepola Nilame, wysokiego rangą wodza, którego zdrada i późniejsza tragedia oddają polityczne turbulencje ostatnich lat królestwa.

Kompletna chronologiczna lista wczesnych królów Sri Lanki

Poniższa tabela obejmuje władców od założenia pierwszej dynastii na wyspie do wczesnego okresu Anuradhapury, zgodnie z zapiskami w Mahawamsie. Daty są tradycyjne i niektóre mogą pokrywać się z szacunkami naukowymi.

Gdzie współcześni podróżnicy mogą poznać królewskie dziedzictwo Sri Lanki?

Najbardziej namacalne świadectwa dokonań królewskich znajdują się w starożytnych miastach Trójkąta Kulturowego — Anuradhapurze, Polonnaruwie oraz skalnej twierdzy Sigiriya, zbudowanej przez króla Kashyapę (477–495 n.e.) na szczycie stromych granitowych skał. Razem, te miejsca tworzą krajobraz wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, który nagradza co najmniej trzy-czterodniową wytężoną eksplorację.

Polonnaruwa, a w szczególności, oferuje niezwykle dobrze zachowane miasto królewskie: Pałac Królewski, Izbę Rady, Salę Audiencji oraz spokojne rzeźby w skale Gal Vihara, znajdują się w zasięgu spaceru lub jazdy na rowerze od siebie. Obszar miasta Kandy zachowuje inną warstwę kultury królewskiej — Świątynia Relikwii Zęba, zbudowana w celu przechowywania relikwii zęba Buddy, która służyła jako symbol suwerenności królów Kandyan, znajduje się w sercu miasta, obok ogrodów królewskich i Jeziora Kandy, które zostało zbudowane przez ostatniego króla, Sri Wickrama Rajasinha, w 1807 roku.