Król Parakramabahu

Nieliczni władcy w długiej historii Sri Lanki dorównali ambicjom i rozmachowi administracyjnemu króla Parakramabahu I. Jego panowanie, które trwało od 1153 do 1186 r. n.e., jest uważane za szczytowy okres Królestwa Polonnaruwa – czas, kiedy wyspa była zjednoczona pod jednym berłem, inżynieria hydrauliczna posunęła się w nowe obszary, a sztuka rozkwitała u boku sprawowania władzy.

Kim był król Parakramabahu I?

Pochodzący z królewskiego rodu Sinhalesów, Parakramabahu doszedł do władzy dzięki połączeniu umiejętności wojskowych i sprytu politycznego. Rozpoczął swoją kampanię od Dakkhina Desa (mniej więcej obecnej Prowincji Południowej) i stopniowo umacniał kontrolę nad rozdrobnionymi królestwami Rajarata i Ruhuna, ostatecznie zjednoczywszy całą wyspę pod jednym zarządem – osiągnięcie, które od pokoleń wymykało się jego poprzednikom.

Jego ambicje nie ograniczały się do Sri Lanki. Historyczne kroniki odnotowują wyprawy morskie do Birmy i południowych Indii, sugerując władcę, który postrzegał swoje królestwo jako regionalną potęgę, a nie enklawę obronną. Cūḷavaṃsa, palińska kronika będąca głównym źródłem informacji o jego panowaniu, przedstawia go zarówno jako króla-wojownika, jak i pobożnego mecenasa buddyzmu.

Co zbudował Parakramabahu I w Polonnaruwie?

Średniowieczne miasto Polonnaruwa zawdzięcza wiele ze swojego obecnego charakteru wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Parakramabahu I. Odziedziczył on funkcjonującą stolicę i przekształcił ją w jedno z najbardziej wyrafinowanych centrów miejskich Azji w XII wieku. Do najważniejszych projektów należą:

• Parakrama Samudra — „Morze Parakramy” to ogromny zbiornik wodny o obwodzie około 14 kilometrów. Zbudowany przez połączenie kilku starszych zbiorników, nawadniał pola ryżowe Strefy Suchej i świadczył o niezwykłej dla tamtej epoki biegłości w inżynierii hydraulicznej. Zbiornik nadal funkcjonuje do dziś.
• Gal Vihara — W wydrążonym z jednej granitowej skały kompleksie świątynnym znajdują się cztery kolosalne posągi Buddy: siedzącego Buddy w medytacji, mniejsza postać siedząca wewnątrz świątyni, rzadki, stojący Buddha o wysokości około siedmiu metrów oraz 15-metrowy Buddha w pozycji leżącej, wchodzący w parinirwanę. Jakość rzeźbienia – wykonanego bez łączeń w skale – odzwierciedla szczyt artystycznej tradycji.
• Lankatilaka — Duża świątynia, której ceglane mury wciąż wznoszą się na znaczną wysokość. Lankatilaka niegdyś skrywała stojącą statuę Buddy i słynie z sufitów sklepieńkowych oraz skomplikowanych płaskorzeźb.
• Vatadage — Okrągły relikwiarz w Dalada Maluwa (Świętym Czworoboku), z czterema wejściami, koncentrycznymi tarasami i kamiennymi ekranami o wyjątkowym kunszcie, zbudowany w celu przechowywania relikwii zęba Buddy.
• Rankoth Vehera — Jeden z największych dagob (stup) na Sri Lance, wznoszący się na około 55 metrów wysokości, wzorowany na wielkich stupach Anuradhapury.

Razem, te pomniki uczyniły Polonnaruwę centrum przyciągającym uczonych, rzemieślników i osoby duchowne z całej Azji Południowej i Południowo-Wschodniej.

Jak Parakramabahu I zarządzał wodą i rolnictwem?

Najtrwalszym praktycznym dziedzictwem króla są prawdopodobnie prace hydrotechniczne. Jego administracja naprawiła, rozbudowała i połączyła setki zbiorników irygacyjnych w Strefie Suchej, tworząc system zdolny do utrzymania dużej populacji rolniczej. Cūḷavaṃsa zawiera jego własną deklarację: że żadna kropla deszczu nie powinna spłynąć do morza, zanim nie zostanie wykorzystana dla dobra ludzi – stwierdzenie, które oddaje filozofię jego polityki zarządzania wodą.

Sieć zbiorników i kanałów stanowiła podstawę gospodarki ryżowej, umożliwiała królestwu wystawianie i wyżywianie dużych armii oraz zmniejszała podatność na suszę. Współcześni inżynierowie i hydrolodzy ze Sri Lanki nadal badają system zbiorników w Polonnaruwie jako wzór preindustrialnego zarządzania zasobami wodnymi.

Jaka była kultura i życie religijne Polonnaruwy za panowania Parakramabahu I?

Parakramabahu I był znaczącym mecenasem buddyzmu Therawady, a jednym z jego najważniejszych czynów było zwołanie zgromadzenia w celu zjednoczenia podzielnego Sanghi (społeczności mniszej). Do XII wieku sinhaleski zakon buddyjski rozpadł się na kilka frakcji; król doprowadził do pojednania, które doprowadziło do powstania jednolitej, zreformowanej Sanghi – wydarzenie, które wywarło wpływ na buddyjskie kraje Azji Południowo-Wschodniej, ponieważ zreformowani mnisi przenieśli zreformowaną tradycję do Birmy i Tajlandii.

Sąd przyciągał również poetów i uczonych. Dzieła literackie tworzone lub wspierane za jego panowania przyczyniły się do średniowiecznego kanonu literatury syngaleskiej, czerpiącego z tradycji sanskryckiej i palijskiej. Stupa Kiri Vehera w Polonnaruwie, jedna z najlepiej zachowanych starożytnych dagob, jest związana z tym okresem mecenatu religijnego.

Jakie polityki społeczne prowadził Parakramabahu I?

Kroniki przypisują mu działania mające na celu zarówno dobrobyt, jak i wspaniałość. Szpitale, domy wypoczynkowe dla podróżnych oraz obiekty dla ubogich są wymieniane obok wielkich projektów budowlanych. Choć trudno jest zweryfikować szczegóły po dziewięciu wiekach, administracyjna wyrafinowanie potrzebne do koordynacji prac irygacyjnych na dużą skalę i kampanii wojskowych sugeruje państwo zdolne do organizowania usług publicznych o pewnym zakresie. Panowanie to jest przez historyków powszechnie uznawane za okres względnego pokoju wewnętrznego i zarządzanej pomyślności – przynajmniej dla osiadłej ludności serca Strefy Suchej.

Dlaczego królestwo Polonnaruwa upadło po Parakramabahu I?

Sama skala ambicji Parakramabahu mogła przyczynić się do późniejszej kruchości królestwa. Jego kampanie wojskowe – zwłaszcza ekspedycje zagraniczne – były kosztowne pod względem ludzi i zasobów. Następcy z trudem utrzymywali spójność administracyjną, którą zbudował, a najazdy z Indii Południowych nasiliły się pod koniec XII i XIII wieku. W ciągu stu lat od jego śmierci stolicę faktycznie porzucono, a ludność stopniowo przesuwała się na południe i zachód. Sieć irygacyjna, niegdyś kręgosłup gospodarki Strefy Suchej, popadła w ruinę z powodu braku scentralizowanej konserwacji.

Ta łukowa linia — szybki wzrost, złoty szczyt, stopniowe rozwiązywanie się — czyni Parakramabahu I jedną z tych postaci historycznych, których panowanie oświetla zarówno możliwości, jak i ograniczenia scentralizowanego państwa w przednowoczesnej Azji Południowej.

Jak mogą współcześni podróżnicy poznać dziedzictwo króla Parakramabahu?

Ruiny Polonnaruwy to oczywisty punkt wyjścia. Obiekt wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jest wystarczająco kompaktowy, aby zwiedzić go w ciągu jednego dnia rowerem – preferowany środek transportu dla większości zwiedzających – a główne zabytki skupione są w dobrze utrzymanym parku archeologicznym. Gal Vihara i Święty Czworokąt to najważniejsze atrakcje, ale muzeum w pobliżu wejścia zapewnia niezbędny kontekst przed zwiedzaniem terenu.

Parakrama Samudra pozostaje aktywnym zbiornikiem wodnym i można go zobaczyć z drogi biegnącej wzdłuż jego zapory; zachód słońca nad wodą, z sylwetkami zrujnowanych murów w tle, to jeden z bardziej poruszających widoków w Trójkącie Kulturowym. Wycieczki z przewodnikiem, zarówno prywatne, jak i grupowe, znacząco pogłębiają doświadczenie, łącząc fizyczne pozostałości z opowieścią o kampaniach i programach budowlanych Parakramabahu.