ගැට බෙරය යනු ශ්රී ලංකාවේ මහනුවර සංස්කෘතික සම්ප්රදායේ ලාක්ෂණික තාල භාණ්ඩයයි. උඩරට බෙරය ලෙසද හැඳින්වෙන — එනම් "උඩරට බෙරය" යන අරුත ඇති — මෙය සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ උඩරට නර්තන ප්‍රසංගවලට රිද්මය සපයා ඇති අතර, එහි ස්ථරගත නාද පිංකම්, උත්සව සහ රාජකීය පෙරහරවල තාලය එකට රඳවා තබයි. මෙම බෙරය තේරුම් ගැනීම යනු ශ්රී ලංකාවේ මධ්‍යම කොටස හැඩගැසූ කඳුකර සංස්කෘතිය ගැන අත්‍යවශ්‍ය යමක් තේරුම් ගැනීමයි.
ගැට බෙරය කුමක්ද, එයට එම නම ලැබුණේ කෙසේද?
ගැට බෙරය යන නම දළ වශයෙන් "ගැටයක් සහිත බෙරය" යන අරුත දෙයි. එය භාණ්ඩයේ සුවිශේෂී බැරලයක් වැනි හැඩය කෙලින්ම හඳුන්වන යෙදුමකි. සරල සිලින්ඩරයකට වඩා වෙනස්ව, බෙරය එහි මධ්‍යයේ පළලින් වැඩි වන අතර දෙපැත්තටම කෙමෙන් සිහින් වී, මුදු වැලිකැටයක් හෝ ගැටයක් වැනි හැඩයක් ගනී. මෙම හැඩය හුදෙක් අලංකාරය සඳහා පමණක් නොවේ — ගැට බෙරයට එහි ලාක්ෂණික නාද පරාසය ලබා දෙන ධ්වනි ගුණාංගවලට එය දායක වේ.
උඩරට බෙරය යන යෙදුම භූගෝලීය තත්ත්වය පිළිබිඹු කරයි: සිංහලෙන් උඩරට යනු "කඳුකර ප්‍රදේශය" වන අතර, එය බෙරය මහනුවර කඳුකරය තුළ ස්ථිරව තබයි. එය උඩරට නර්තන සම්ප්රදායේ ප්රධාන බෙරයයි: වෙස් නැටුම — බොහෝ සංචාරකයන් දකින සහ වෙස් හිස් වැසුම පැළඳ නටන ආකාරය — සම්පූර්ණයෙන්ම එහි තාලයට නටනු ලබන අතර, නයියන්දි නැටුමද එසේම වේ.
ගැට බෙරය තනනු ලබන්නේ කෙසේද?
නිර්මාණය ආරම්භ වන්නේ එක් ලීකඳකින් කැටයම් කරන ලද බෙර කඳෙන්ය. සම්ප්‍රදායික කර්මාන්තකරුවන් ඇහැල, කොස් (කොස් ලී) සහ කොහොම්බ (කොහොඹ) වැනි ලී වර්ග වඩාත් කැමැත්තෙන් තෝරන අතර, ඒවා තමන්ගේ ඝනත්වය හා ධ්වනි ගුණය නිසා අගය කරනු ලැබේ; සමහර නිර්මාණකරුවන් මිල්ල සහ රත් හඳුන් ද භාවිත කරයි. ලීකඳ හොඳ තත්ත්වයේ, හානි නොවූ එකක් විය යුතුය — දෝෂයක් ඇති බෙර කඳකින් කිසි විටෙකත් නිවැරදි නාදයක් නොලැබේ. ලී වර්ගය තෝරා ගැනීම නිමි බෙරයේ බර මෙන්ම එහි නාදයේ මිහිර ද තීරණය කරයි.
බෙර කඳ හැඩගස්වා තුළ හිස් කළ පසු, දෙපැත්තේ මුහුණත් සත්ත්ව සමින් ආවරණය කරනු ලැබේ — ගැට බෙරයේ ද්විත්ව ධ්වනි ස්වභාවය එන්නේ මෙතැනිනි. වම් මුහුණත පදම් කළ ගව සමින් ආවරණය කරන අතර, එය අඩු තාරතාවක ගැඹුරු නාදයක් නිපදවයි. දකුණු මුහුණත පදම් කළ එළු සමින් ආවරණය කරයි — මෙම භාණ්ඩය පිළිබඳ පැරණි විස්තරවල වඳුරු සම යැයි සඳහන් වේ — එයින් උස් තාරතාවක, තියුණු නාදයක් ලැබේ. බෙර වාදකයා දෑතම එකවර භාවිත කරමින්, මෙම වෙනස් හඬ දෙක අතර අන්තර්ක්‍රියාව පාලනය කරයි.
බෙර මුහුණත් තදකර මුවන් සමින් සකසන ලද පටිවලින් සවි කරනු ලබන අතර, එම පටි බෙර කඳේ දිග දෙසට ඇද ඇද ආකාරයෙන් මුහුණත් දෙක අතර බඳිනු ලැබේ; එම බැඳුම තද කිරීම හෝ ලිහිල් කිරීම මගින් බෙරය සුරතාල කරනු ලැබේ. ප්‍රසංගයක් අතරතුර, දෑතම නිදහසේ මුහුණත් දෙකේම වාදනය කළ හැකි වන පරිදි බෙරය වාදකයාගේ ඉණ වටා බඳිනු ලැබේ.
ගැට බෙර නිපදවනු ලබන්නේ කොහේද?
මහනුවර දිස්ත්රික්කයේ උඩුනුවර ප්‍රාදේශීය කොට්ඨාසයේ පිහිටි කුරගල ගම්මානය, ශ්රී ලංකාවේ ගැට බෙර නිෂ්පාදනයේ පිළිගත් කේන්ද්‍රස්ථානයයි. මෙහි පවුල් අවම වශයෙන් පරම්පරා හතරක් තිස්සේ මෙම කලාව පවත්වාගෙන ඇති අතර, හැඩගැස්වීම හා සම ඇද තැබීමේ තාක්ෂණික නිපුණතා පමණක් නොව, නිවැරදි ලීවර්ගය තෝරා ගැනීම, සම් පදම් කිරීම සහ බෙර මුහුණත් දෙක අතර නිවැරදි ධ්වනි සමතුලිතතාවය ලබා ගැනීම පිළිබඳ නොකියූ දැනුමද පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ලබා දී ඇත.
මෙවන් කලාවක අඛණ්ඩ පැවැත්ම දැන් වඩ වඩාත් දුර්ලභයි. මහා පරිමාණයෙන් නිපදවන තාල භාණ්ඩ බහුලව ලැබෙන නමුත්, කුරගලෙන් නිපදවූ ගැට බෙරය තවමත් බැරෑරුම් උඩරට නර්තන ශිල්පීන් හා සංස්කෘතික ආයතනවල පළමු තේරීම වේ. ශ්රී ලංකාවේ කඳුකරයේ ජීවත්වන ශිල්ප උරුමය පිළිබඳ පැහැදිලිම උදාහරණයක් ලෙස මෙම ගම්මානය සැලකේ.
උඩරට සංස්කෘතිය තුළ ගැට බෙරය ඉටු කරන කාර්යභාරය කුමක්ද?
මෙම බෙරය උඩරට නර්තනයෙන් වෙන් කළ නොහැකි අතර, එය කඳුකරය පුරා පුහුණු කර ප්රදර්ශනය කරනු ලබයි. එය හොඳින්ම දැකගත හැක්කේ ඇසළ පෙරහර උත්සවය අතරතුරයි — එය ආසියාවේ විශාලතම හා වඩාත් සංකීර්ණ ආගමික පෙරහරවලින් එකකි. පෙරහර අතරතුර ගැට බෙර වාදක කණ්ඩායම් නර්තන ශිල්පීන් හා ඇතුන් සමඟ ගමන් කරමින්, විවෘත මාර්ග හා විහාර මිදුල් පුරා පැතිරෙන පරිදි සාමූහික නාදයක් නිපදවයි.
පෙරහරින් ඔබ්බට, මෙම බෙරය කුඩා විහාර පිංකම්, ශාන්තිකර්ම සහ උඩරට සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානවල සංචාරකයන් සඳහා පවත්වන සංස්කෘතික ප්‍රසංගවලද යොදා ගනී. එය වාදනය කිරීම ඉගෙනීම බැරෑරුම් විනයකි: නිපුණ වාදනය සරල බෙර ගැසීමෙන් වෙන් කරන අත් තාක්ෂණ, ශරීර ඉරියව්ව සහ තාල රටාවන් ප්‍රගුණ කිරීමට ශිෂ්‍යයන් වර්ෂ ගණනාවක් ගුරුවරයෙකු යටතේ පුහුණු වේ.
ගැට බෙරය ශ්රී ලංකාවේ අනෙක් බෙර සමඟ සසඳන්නේ කෙසේද?
ශ්රී ලංකාවේ සම්ප්‍රදායික බෙර වර්ග ගණනාවක් ඇති අතර, ඒ එක් එක් වර්ගය නිශ්චිත ප්‍රදේශයක් හෝ පිංකම් සන්දර්භයක් සමඟ බැඳී ඇත. යක් බෙරය පහතරට ශාන්තිකර්ම හා සම්බන්ධ වන අතර, දවුල සහ තම්මැට්ටම දිවයින පුරා වාදක කණ්ඩායම්වල භාවිත වේ. ගැට බෙරය වෙනස් වන්නේ එහි බැරල් හැඩය, ද්විත්ව සම් ධ්වනි පද්ධතිය සහ උඩරට සම්ප්‍රදාය සමඟ ඇති සුවිශේෂී බැඳීම නිසාය.
ගැට බෙරය සහ කර්නාටක සම්භාව්‍ය සංගීතයේ කේන්ද්‍රීය මුහුණත් දෙකක් සහිත බැරල් හැඩැති බෙරයක් වන India හි මෘදංගය අතර ව්‍යුහාත්මක හා ධ්වනිමය සමානකම් ඇති බව විද්වතුන් ද පෙන්වා දී ඇත. එක් එක් මුහුණත වෙනස් තාරතාවකට සුරතාල කිරීමේ මූලධර්මය භාණ්ඩ දෙකටම පොදු වන අතර, දෙකම කෝටු වෙනුවට අතින් වාදනය කරයි. මෙම සැසඳීම පෝක් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ඇති ගැඹුරු සංස්කෘතික සම්බන්ධතා පෙන්නුම් කරයි. එහෙත් සියවස් ගණනාවක් තුළ මෙම භාණ්ඩ දෙක වෙන් වෙන් ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ගොඩනගා ගෙන ඇත.
සංචාරකයන්ට මහනුවර හි ගැට බෙර වාදනය දැකීමට හෝ ඒ ගැන ඉගෙන ගැනීමට හැකිද?
මහනුවර පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි විකල්ප කිහිපයක් ලබා දෙයි. මහනුවර නගර චාරිකාව සාමාන්‍යයෙන් උඩරට සංස්කෘතික ප්‍රසංගයක් ඇතුළත් කරයි. එහි බෙර වාදකයන් නර්තන ශිල්පීන් සමඟ රංග ශාලා පරිසරයක් තුළ ප්රසංග පවත්වන අතර, වාදන ශිල්පය නිරීක්ෂණය කිරීමට හා බෙරයේ මුහුණත් දෙකේ නාද වෙනස පැහැදිලිව ඇසීමට තරම් ළඟින් ඔබට එය දැකගත හැකිය. සමහර සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන අත්දැකීමක් ලබා ගැනීමට කැමති සංචාරකයන් සඳහා කෙටි බෙර වාදන වැඩමුළු ද පවත්වයි.
මහනුවර සංචාරක තොරතුරු මධ්‍යස්ථානය මගින් ප්රසංග කාලසටහන් පිළිබඳව සහ ඉඳහිට තම වැඩපොළවලට පැමිණීම පිළිගන්නා කුරගල ශිල්පීන් වෙතට ද සංචාරකයන්ට මග පෙන්විය හැකිය. බෙරයක් සාදන ආකාරය දැකීම — බෙර කඳ හැඩගැස්වීම, සම් ඇද තැබීම, මුවන් සම් පටි බැඳීම — මෙම භාණ්ඩයේ සංකීර්ණත්වය පිළිබඳ සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් අවබෝධයක් ලබා දෙයි.
ගැට බෙරය මිලදී ගැනීමට තිබේද?
සම්ප්‍රදායික ශිල්පීන් අතින් නිපදවූ නියම ගැට බෙර, මහනුවර හි තෝරාගත් සංස්කෘතික අලෙවිසැල් හා විශේෂිත ශිල්ප භාණ්ඩ අලෙවිසැල් හරහා ලබා ගත හැකිය. ලක්පුර සම්ප්‍රදායික නිර්මාණකරුවන්ගෙන් කෙලින්ම භාණ්ඩ ලබා ගන්නා අතර, එමගින් සෑම බෙරයක්ම හුදෙක් අලංකාර සිහිවටනයක් ලෙස පමණක් නොව, ක්රියාකාරී සංගීතඥයන් අපේක්ෂා කරන ප්‍රමිතීන් සපුරාලන බව සහතික කරයි. හොඳින් නිපදවූ ගැට බෙරයක් යනු ක්රියාකාරී සංගීත භාණ්ඩයක් මෙන්ම කල් පවත්නා ශිල්ප උරුමයේ නිර්මාණයකි.
ආශ්‍රිත ලිපි
සමීපව සම්බන්ධ මාතෘකා පිළිබඳ පිටු 2.
