Buddyzm Therawada

Theravada Buddhism — dosłownie „Nauka Starszych” — to najstarsza zachowana szkoła buddyzmu, której doktryna wywodzi się bezpośrednio z nauk Siddhartha Gautamy, zachowanych w Pali Canon. Obecnie jest to dominująca religia Sri Lanki, Tajlandii, Mjanmy, Laosu i Kambodży, i kształtuje kulturę, architekturę, prawo i życie codzienne Sri Lanki od ponad dwóch tysiącleci.

Co stanowi podstawę nauk Theravady?

Cała budowla myśli Therawady opiera się na dwóch podstawowych ramach: Czterech Szlachetnych Prawdach i Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżce. Cztery Szlachetne Prawdy identyfikują rzeczywistość cierpienia (dukkha), jego pochodzenie w pożądaniu, możliwość jego ustania oraz ścieżkę prowadzącą do ustania. Szlachetna Ośmiorakiej Ścieżka następnie przedstawia praktyczną pracę: właściwe zrozumienie, właściwe intencje, właściwą mowę, właściwe działanie, właściwe utrzymanie, właściwy wysiłek, właściwą uważność i właściwe skupienie.

W przeciwieństwie do szkół Mahajany, które podkreślają ideał bodhisattwy opóźniającego osobiste wyzwolenie, aby pomóc wszystkim istotom, Therawada uważa arahanta – osobę, która wygasiła pożądanie i osiągnęła Nirwanę – za najwyższy ideał duchowy. Sprawia to, że jest to tradycja skupiona na rygorystycznej osobistej praktyce, a nie na pośrednictwie pobożności, choć elementy pobożności są bardzo obecne w popularnym buddyzmie Sri Lanki.

Trzy cechy stanowią podstawę całej wglądu Theravady: nietrwałość (anicca), cierpienie (dukkha) i bezjaźń (anatta). Medytacja nad tymi cechami w bezpośrednim doświadczeniu – a nie tylko ich intelektualne zaakceptowanie – jest uważana za siłę napędową prawdziwego wyzwolenia.

Jakie praktyki medytacyjne podkreśla Therawada?

Medytacja stanowi serce praktyki Theravady, a dwa uzupełniające się style tworzą klasyczną parę. Samatha (medytacja wyciszenia) rozwija skoncentrowaną stabilność poprzez skupienie uwagi na jednym obiekcie – najczęściej oddechu – aż umysł osiągnie głęboki, stabilny spokój. Vipassana (medytacja wglądu) wykorzystuje ten zebrany umysł do obserwowania powstawania i zanikania zjawisk mentalnych i fizycznych, rozwijając bezpośrednią wiedzę o nietrwałości i prowadzącą, w tradycyjnym rozumieniu, do etapów przebudzenia.

Dla praktykujących świeckich krótsze formy praktyki uważności — sati — są powszechnie nauczane w świątyniach i szkołach Dhamma, dzięki czemu techniki te są dostępne daleko poza społecznością mniszą. Międzynarodowe ośrodki medytacyjne zakorzenione w tradycji Theravada sprawiły również, że Vipassana stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie form buddyjskiej praktyki kontemplacyjnej.

Jak buddyzm Therawada trafił do Sri Lanki?

Zgodnie z Mahawansą, wielką palijską kroniką Sri Lanki, Wielebny Mahinda – syn indyjskiego cesarza Asoki – przywiózł nauki Therawady na wyspę około III wieku p.n.e. za panowania króla Dewanampijatissy. Mówi się, że spotkanie miało miejsce na wzgórzu Mihintale, w pobliżu Anuradhapury, które do dziś pozostaje miejscem pielgrzymek.

Misja Mahindy założyła klasztor Mahavihara w Anuradhapurze, który stał się instytucjonalnym centrum ortodoksji Theravady. Sri Lanka odegrała następnie decydującą rolę w zachowaniu tej tradycji: kiedy Pali Canon został spisany około I wieku p.n.e. (również na Sri Lance, w skalnym klasztorze Aluvihara w pobliżu Matale), wyspa stała się faktycznym strażnikiem tekstów, które definiują tę szkołę na całym świecie. Starożytne miasto Polonnaruwa, które zastąpiło Anuradhapurę jako średniowieczną stolicę, dodatkowo ilustruje, jak głęboko buddyjskie królowanie ukształtowało cywilizację Sri Lanki, a jego wspaniałe stupy, domy wizerunków i kompleksy klasztorne wciąż stoją po dziś dzień.

Jaka jest rola wspólnoty mniszej (Sangha) w Sri Lance?

Sangha — wspólnota wyświęconych mnichów i mniszek — stanowi jeden z elementów Trójdzielnej Klejnotu obok Buddy i Dharmy (nauki). Na Sri Lance, zakon Theravady od wieków jest zarówno instytucją religijną, jak i społeczną, zapewniając edukację, opiekę zdrowotną na obszarach wiejskich oraz moralne wskazówki dla wspólnot świeckich.

Sri Lankańscy mnisi należą do kilku nikaj (linii ordynacji), z których trzy główne to Siam Nikaya, Asgiriya Mahasangha Sabha i Amarapura Nikaya. Każda z nich utrzymuje własny kodeks monastyczny (Vinaya) i sieć świątyń. Świeccy praktykujący wspierają Sangha poprzez dana (szczodrość), ofiarowując jedzenie, szaty i niezbędne przedmioty w wymianie, która podtrzymuje zarówno wyrzeczenie się przez mnicha, jak i gromadzenie zasług przez świeckiego.

Jakie świątka na Sri Lance świętują therawadyjski buddyzm?

Dwa krajowe święta państwowe są bezpośrednio zakorzenione w obserwancji Therawady. Vesak (zwykle w maju, w dzień pełnej księżyca miesiąca Vesak) upamiętnia narodziny, oświecenie i śmierć Buddy. Na całej wyspie świątynie są iluminowane, ulice wypełniają lampiony modlitewne, a dansal — darmowe stoiska z jedzeniem — są organizowane przez rodziny i organizacje jako akt hojności. Poson (pełnia księżyca w czerwcu) upamiętnia przybycie misji Mahindy i jest obchodzone najintensywniej w Mihintale.

Esala Perahera Festival w Kandy, odbywający się przez około dziesięć nocy każdego lipca lub sierpnia, jest jednym z najwspanialszych buddyjskich festiwali w Azji. Procesja niesie świętą Relikwię Zęba Buddy – przechowywaną w Świątyni Zęba (Sri Dalada Maligawa) – ulicami miasta, w towarzystwie bogato zdobionych słoni, bębniarzy, tancerzy i pochodni. Wydarzenie przyciąga pielgrzymów i gości z całego świata i zostało uznane przez UNESCO za niematerialne dziedzictwo kulturowe.

W dni Poya – pełni księżyca każdego miesiąca – pobożni buddyści przestrzegają ośmiu przykazań, odwiedzając świątynie i oddając się przedłużonej medytacji. Praktyka przestrzegania Sil w te dni stanowi jedną z najbardziej namacalnych przejawów świeckiej pobożności Theravady we współczesnej Sri Lance.

Gdzie mogą zwiedzający doświadczyć buddyzmu Therawady na Sri Lance?

Krajobraz Sri Lanki jest usiany miejscami kultu Theravady niemal we wszystkich kierunkach świata. Starożytne stolice Anuradhapury i Polonnaruwy zachowały stupy — niektóre z największych ceglanych konstrukcji w starożytnym świecie — a także domy wizerunków, zbiorniki wodne i pozostałości rozległych kompleksów klasztornych. Sama stupa, wywodząca się z prebuddyjskich grobowców, stała się w rękach Therawady pomnikiem przechowującym relikwie i promieniującym zasługą na otaczający krajobraz.

W centralnych wyżynach Świątynia Zęba w Kandy pozostaje najważniejszą politycznie i duchowo czynną świątynią na wyspie. Wycieczka po mieście Kandy oferowana przez Lakpura obejmuje czas w kompleksie Dalada Maligawa, gdzie zwiedzający mogą obserwować poranne i wieczorne ceremonie puja i poczuć żywą praktykę Theravady, a nie tylko archeologię muzealną.

Dalej, jaskinie świątynne takie jak Dambulla (Miejsce Światowego Dziedzictwa UNESCO) i Aluvihara w pobliżu Matale, łączą w sobie niezwykłe malowidła ścienne, duże wizerunki leżącego Buddy oraz nieprzerwane obecności klasztorne. Dla zainteresowanych przecięciem się natury i pielgrzymki, Mihintale – wznoszące się ponad Nizinną Płaskowyżem Północno-Centralnym – łączy leśne ścieżki piesze z dawnymi dagobami i miejscem, gdzie, zgodnie z tradycją, buddyzm po raz pierwszy dotknął ziemi Sri Lanki.

Medytacje, zazwyczaj prowadzone w języku angielskim lub z tłumaczeniem, są dostępne w kilku leśnych klasztorach i międzynarodowych ośrodkach buddyjskich na całej wyspie, dając odwiedzającym coś więcej niż tylko perspektywę obserwatora na tę tradycję.

Jak różni się Theravada buddyzm od innych tradycji buddyjskich?

Najbardziej trafne jest porównanie z buddyzmem Mahajana, praktykowanym w Azji Wschodniej (Chiny, Japonia, Korea, Wietnam) oraz, w formie Wadżrajany, w Tybecie i Bhutanie. Therawada opiera się wyłącznie na Kanonie Palijskim jako autorytecie pisma świętego i nie uznaje późniejszych sutr Mahajany w sanskrycie za słowo Buddy. Jego idealny praktyk – arahant – dąży do osobistego wyzwolenia, podczas gdy bodhisattwa Mahajany składa ślubę pozostania w cyklu odrodzeń, dopóki wszystkie czujące istoty nie zostaną wyzwolone.

W praktyce jednak te rozróżnienia można przesadnie akcentować. Popularny buddyzm na Sri Lance obejmuje oddanie Buddzie jako transcendentnej postaci, czczenie świętych buddyjskich oraz zaangażowanie w narracje kosmologiczne, które mają wiele wspólnego z wrażliwością Mahajany. Tym, co Therawada zachowuje w najbardziej charakterystyczny sposób, jest jej naleganie na teksty Pali jako ostateczny zapis nauk Buddy i na osobistą praktykę medytacyjną jako niezastąpiony rdzeń ścieżki.

Jaka jest rola Kanonu Palijskiego w Theravadzie?

Kanón Palijski (zwany również Tipitaką, czyli „Trzema Koszami”) obejmuje trzy zbiory: Vinaya Pitaka (reguły monastyczne), Sutta Pitaka (dyskusje Buddy i jego bliskich uczniów) oraz Abhidhamma Pitaka (systematyczna analiza filozoficzna umysłu i materii). Razem stanowią one jeden z najbardziej obszernych zbiorów starożytnej literatury religijnej w jakimkolwiek języku.

Canon był przekazywany ustnie przez kilka stuleci, zanim został spisany na Sri Lance. Uczeni z Mahavihary w Anuradhapurze, a zwłaszcza komentator z V wieku, Buddhaghosa, stworzyli szczegółowe komentarze w języku pali, które pozostają standardowymi odniesieniami dla myśli Theravady. Visuddhimagga (Ścieżka Oczyszczenia) Buddhaghosy jest nadal studiowane w klasztorach na Sri Lance, w Myanmarze i w Tajlandii jako autorytatywny podręcznik medytacji i filozofii Theravady.