රාක්ෂ වෙස් මුහුණු ශ්රී ලාංකික ජන කලාවේ වඩාත්ම ප්රකට නිර්මාණ අතර වෙයි. සැහැල්ලු ලීයකින්, බොහෝ විට කඩුරු (Nux vomica) ලීයෙන් කැටයම් කර, එකිනෙකට වෙනස් තද වර්ණවලින් පින්තාරු කරන මේවායින් නිරූපණය වන්නේ යක්ෂ සමූහයකි. ඔවුන්ගේ බිහිසුණු මුහුණුවරෙන් අපේක්ෂා කරන්නේ බිය ගැන්වීම නොව ආරක්ෂාව සැලසීමයි. රාක්ෂ යන වචනයේ සංස්කෘත අරුත “යක්ෂයා” හෝ “ආරක්ෂකයා” යන්නයි. මේ ද්විත්ව අර්ථය මෙම සම්ප්රදායේ හරයයි: මේවා තර්ජනාත්මක මුහුණක් පැළඳි ආරක්ෂක වස්තූන් ය.
ශ්රී ලංකාවේ රාක්ෂ වෙස් මුහුණුවල ආරම්භය කුමක්ද?
මෙම සම්ප්රදාය මුල් බැස ඇත්තේ පුරාණ කෝලම් චාරිත්රය තුළ ය. එය ශ්රී ලංකාවේ පහතරට ප්රදේශවල, විශේෂයෙන් දකුණු සහ සබරගමුව පළාත්වල, රඟ දැක්වෙන වෙස් මුහුණු සහිත නාට්ය නර්තන ශෛලියකි. කෝලම්වල ඉතිහාසය සියවස් කිහිපයක් අතීතයට දිව යන අතර, එය චාරිත්රමය මෙන්ම නාට්යමය අරමුණු ද ඉටු කරයි: පුරාවෘත්ත කතා ඉදිරිපත් කරයි, සමාජ විචාරයක් ගෙන එයි, ප්රජාවකට අධ්යාත්මික ආරක්ෂාව පතයි.
කෝලම් රංගනය තුළ රාක්ෂ වෙස් මුහුණු නියෝජනය කරන්නේ එහි අවසාන අදියරයි. ආදි යුගයක ශ්රී ලංකාව පාලනය කළ බව කියැවෙන රාක්ෂසයන් නම් පුරාවෘත්ත ජන වර්ගයට කරන උපහාරයක් ලෙස මේවා සැලකේ. සම්ප්රදායට අනුව රාක්ෂසයන්ට, එකිනෙකට ආවේණික ලක්ෂණ සහිත වෙනස් ස්වරූප 24ක් ගත හැකි වූ නමුත්, අද රංගනවල නිතර දැකිය හැක්කේ ඉන් කොටසක් පමණි.
මෙම ශිල්පයේ ප්රබලතම ජීවමාන සම්ප්රදාය පවතින්නේ දකුණු වෙරළේ අම්බලන්ගොඩ අසල අරියපාල ගම්මානයේ ය. අම්බලන්ගොඩ නගරය වෙස් මුහුණු තැනීම හා කොතරම් සමීපව බැඳී ඇත්ද යත්, ඓතිහාසික මෙන්ම සමකාලීන නිර්මාණ අධ්යයනය කිරීමට සංචාරකයන්ට හැකි විශේෂිත වෙස් මුහුණු කෞතුකාගාරයක් ද එහි ඇත.
රාක්ෂ වෙස් මුහුණුවල ප්රධාන වර්ග මොනවාද?
සෑම රාක්ෂ වෙස් මුහුණු වර්ගයකටම ආවේණික දෘශ්ය ලක්ෂණ සහ සංකේතාත්මක අර්ථයක් ඇත. බහුලව දැකිය හැකි ස්වරූප අතර මේවා වෙයි:
- මරු රාක්ෂ — මරණයේ යක්ෂයා හා බැඳුණු මෙය, සාමාන්යයෙන් මුහුණ වටා විහිදුණු නාග පෙණ සහ අතිශය රෞද්ර මුහුණුවරකින් දැක්වේ.
- නාග රාක්ෂ — සර්ප යක්ෂයා. වඩාත්ම අලංකාරව සැරසූ වෙස් මුහුණු අතරින් එකක් වන මෙහි නාග හිස් කිහිපයක් සහ දීප්තිමත් වර්ණවලින් පින්තාරු කළ කොරපොතු දැකිය හැකිය.
- ගිනි රාක්ෂ (ගිනිදල්) — ගිනි යක්ෂයා. ගිනිදැල් මෝස්තර සහ විශේෂයෙන් වන්ය මුහුණුවර නිසා පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය.
- ගුරුළු රාක්ෂ — සර්පයන්ගේ ස්වභාවික සතුරා වන ගරුඬ පක්ෂියා නියෝජනය කරන මෙය, බොහෝ විට සර්පයෙකු සමඟ සටන් වදින අයුරින් දැක්වේ.
- මයුර රාක්ෂ — මොණර යක්ෂයා. අනෙක් වෙස් මුහුණුවලට සාපේක්ෂව වඩා අලංකාර සහ තරමක් සන්සුන් පෙනුමෙන් මෙය කැපී පෙනේ.
- ගර රාක්ෂ — පැරණි ස්වරූපවලින් එකක් ලෙස සැලකෙන මෙය රෝග සහ ඒවා දුරු කිරීම හා බැඳී ඇති අතර, අතීතයේ රෝග වළක්වා ගැනීමේ චාරිත්රවල භාවිත විය.
- රත්නකූට රාක්ෂ — අද්භූත ආරක්ෂාව හා බැඳුණු, බහුලව සැරසූ වෙස් මුහුණකි.
පෙනුමෙන් සියලු රාක්ෂ වෙස් මුහුණු එක් කරන පොදු ලක්ෂණ කිහිපයක් ඇත: ඉදිරියට නෙරා ආ ඇස්, බොහෝ විට දළ සහිත පුළුල් විකෘත මුඛය, පිටතට නෙරා ආ දිව, සහ හිස මුදුනේ හා දෙපස ඇති දඟර ගැසුණු නාග මෝස්තර. සමස්ත බලපෑම හිතාමතාම අධික ය — එය කොඳුරන්නක් නොව, ඇසට දැනෙන මහ හඬකි.
රාක්ෂ වෙස් මුහුණු සාදන්නේ කෙසේද?
සාම්ප්රදායික වෙස් මුහුණු තැනීම, ප්රධාන වශයෙන් අම්බලන්ගොඩ ප්රදේශයේ ශිල්පී පවුල්වල පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට රැගෙන ආ නිපුණ ශිල්පයකි. ක්රියාවලිය ඇරඹෙන්නේ සැහැල්ලු, කැටයමට පහසු සහ ඇද වීමට ඔරොත්තු දෙන කඩුරු ලී තෝරාගෙන වියළීමෙනි. කැටයම්කරුවන් නියන් සහ වක් නියන් යොදාගෙන අතින් වැඩ කරමින්, පළමුව මුහුණේ පුළුල් තල හැඩගස්වා, ඉන්පසු සියුම් විස්තර — නාග පෙණ, රැලි වැටුණු නළල, පේළි ගැසුණු දත් — එක් කරති.
කැටයම් අවසන් වූ පසු වෙස් මුහුණ සුමටව මැද, මුල් ආලේපයක් යොදා පින්තාරු කෙරේ. අතීතයේ භාවිත වූයේ ස්වාභාවික වර්ණක ය. අද බොහෝ වැඩමුළු නිර්මාණවලට යොදා ගන්නේ කෘත්රිම තීන්ත වන අතර, වෙස් මුහුණේ අනන්ය පෙනුමේ කොටසක් බවට පත්ව ඇති දීප්තිමත් රතු, කහ, කොළ සහ කළු වර්ණ ඒවායෙන් ලබාගත හැකිය. අවසාන තට්ටුව ලෙස යොදන අලංකාරික ලාක්ෂා ආලේපය වර්ණ ආරක්ෂා කර ඒවා තවත් ගැඹුරු කරයි.
මහනුවර ඇසළ පෙරහැර උත්සවය ශ්රී ලංකාවේ ජීවමාන චාරිත්ර සම්ප්රදායන්ගේ වඩාත් ප්රසිද්ධ නිදසුන වුවත්, රාක්ෂ වෙස් මුහුණු දැකිය හැකි කෝලම් රංගන ඊට වඩා සමීප ගැමි උත්සව ය. ඒවා සාමාන්යයෙන් පැවැත්වෙන්නේ රාත්රියේ, එළිමහනේ, ගම් ප්රජාවක් ඉදිරියේ ය.
වර්තමානයේ රාක්ෂ වෙස් මුහුණුවල සංස්කෘතික වැදගත්කම කුමක්ද?
සමකාලීන ශ්රී ලංකාවේ රාක්ෂ වෙස් මුහුණු දරන්නේ බහුවිධ භූමිකාවකි. ඒවා තවමත් සක්රිය චාරිත්ර වස්තූන් ය: දකුණේ ගම්මානවල රංගන තවමත් පැවැත්වෙන අතර, වෙස් මුහුණුවල මුල් අරමුණට අනුකූලව, නපුරු බලපෑම්වලින් ආරක්ෂා වීමට වස් දොස් දුරු කරන ගුරුකමක් ලෙස ඇතැම් පවුල් නිවසේ වෙස් මුහුණක් එල්ලා තබති.
ඒ අතරම ඒවා රටින් වැඩිපුරම අපනයනය වන අත්කම් නිෂ්පාදනවලින් එකක් බවට පත්ව ඇත. කුඩා අනුරූ, ශීතකරණ චුම්බක සහ බිත්ති සැරසිලි දිවයින පුරා අත්කම් වෙළඳපොළවල සහ සිහිවටන සාප්පුවල අලෙවි වන අතර, ඒ නිසා විදේශීය සංචාරකයන් අතර ශ්රී ලාංකික ශිල්ප කලාවේ වඩාත් පුළුල්ව හඳුනන සංකේතවලින් එකක් බවට රාක්ෂ වෙස් මුහුණු පත්ව ඇත.
මෙම ශිල්පය ශ්රී ලංකාවේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම වැඩසටහන්වල කොටසක් ලෙස ද ඉගැන්වෙන අතර, සම්ප්රදාය සාමාන්ය සැරසිල්ලක මට්ටමට පිරිහී නොයන පරිදි එක් එක් යක්ෂ වර්ගයේ නිශ්චිත දෘශ්ය භාෂාව ලේඛනගත කර සංරක්ෂණය කිරීමට ආයතන කටයුතු කර ඇත.
සංචාරකයන්ට ශ්රී ලංකාවේ අව්යාජ රාක්ෂ වෙස් මුහුණු දැකීමට හෝ මිලදී ගැනීමට හැක්කේ කොතැනින්ද?
කොළඹ සහ ගාල්ල අතර නිරිතදිග වෙරළේ පිහිටි අම්බලන්ගොඩ, මෙම ශිල්පය ගැන ගැඹුරින් උනන්දු වන ඕනෑම කෙනෙකුගේ ප්රධාන ගමනාන්තයයි. අරියපාල වෙස් මුහුණු කෞතුකාගාරයේ සහ ඊට යාබද වැඩමුළුවේදී කැටයම්කරුවන් වැඩ කරන අයුරු නැරඹීමටත්, කුඩා සැරසිලි භාණ්ඩවල සිට රංගනවලට සුදුසු විශාල වෙස් මුහුණු දක්වා නිර්මාණ ශිල්පීන්ගෙන්ම මිලදී ගැනීමටත් සංචාරකයන්ට හැකිය.
අම්බලන්ගොඩ ගාලු පාර දිගේ ඇති අත්කම් සාප්පුවලත්, කොළඹ සහ අනෙකුත් නගරවල රජයේ ලක්සල අලෙවිසැල්වලත් විශ්වාස කළ හැකි තේරීම් ඇත. මිලදී ගන්නා විට කඩුරු ලීයෙන් තැනූ බව, (මුද්රණය කළ හෝ රෙසින්වලින් වාත්තු කළ නොව) අතින් පින්තාරු කළ මතුපිට, සහ අතින් කැටයම් කළ නිර්මාණයක් මහා පරිමාණයෙන් නිපදවූ අනුරුවකින් වෙන් කර දක්වන සුළු අක්රමවත්කම් සොයා බලන්න.
මහනුවර නගර සංචාරයක යෙදෙන අයට, නගරයේ අත්කම් සාප්පුවලින් ද හොඳ රාක්ෂ වෙස් මුහුණු නිර්මාණ, විශේෂයෙන් මයුර සහ නාග ස්වරූප, සොයාගත හැකිය.
ප්රායෝගික අත්දැකීමක් ලෙස මගේම රාක්ෂ වෙස් මුහුණක් පින්තාරු කළ හැකිද?
පින්තාරු නොකළ කඩුරු වෙස් මුහුණක් පින්තාරු කිරීම, මෙම ශිල්පය සමඟ සෘජුවම සම්බන්ධ වීමට කැමති සංචාරකයන් අතර ජනප්රිය ක්රියාකාරකමකි. අම්බලන්ගොඩ වැඩමුළු කිහිපයක මේ අත්දැකීම ලබාගත හැකි අතර, කලින් කැටයම් කළ, නිම නොකළ වෙස් මුහුණු ද බහුලව මිලදී ගත හැකිය. මෙම ක්රියාකාරකම සියලු වයස්වල අයට ගැළපෙන අතර, වර්ණ තේරීම් සහ ඒවායේ සංකේතාර්ථය ගැන සහභාගීත්වයෙන්ම අර්ථවත් අවබෝධයක් ලබා දෙයි — නිම කළ නිර්මාණයක් මිලදී ගැනීමට වඩා මෙයින් සැලකිය යුතු තරම් දැනුමක් ලැබේ.
ලක්පුර, නිවසට රැගෙන ගොස් කළ හැකි ක්රියාකාරකමක් ලෙස පින්තාරු කිරීම සඳහා නිම නොකළ රාක්ෂ වෙස් මුහුණු ලබා දෙයි. එමගින් සංචාරකයන්ට මේ ශිල්පය තමන්ගේම මේසයට ගෙන ගොස්, තමන්ගේම වේගයෙන් වැඩ කළ හැකිය.
රාක්ෂ වෙස් මුහුණු කෝලම් සහ සන්නි වෙස් මුහුණුවලින් වෙනස් වන්නේ කෙසේද?
ශ්රී ලාංකික වෙස් මුහුණු සම්ප්රදායන්ට ඇත්ත වශයෙන්ම අයත් වන්නේ, බොහෝ විට එකිනෙක හා පටලවා ගන්නා වෙනස් ප්රවර්ග තුනකි. කෝලම් වෙස් මුහුණු මිනිස් චරිත — රජ පවුලේ අය, සෙබළුන්, ගමේ චරිත — නිරූපණය කරන අතර, කෝලම් නාට්යයේ කතාව ඉදිරිපත් කරන කොටස්වල භාවිත වේ. සන්නි වෙස් මුහුණු සුවකිරීමේ චාරිත්රවල භාවිත වන අතර, එක් එක් රෝගයකට සම්බන්ධ රෝග යක්ෂයන් 18 දෙනා නිරූපණය කරයි. ඒවායේ මුහුණුවර වඩා විවිධ වන අතර හාස්යජනක චරිත කිහිපයක් ද ඇතුළත් ය. රාක්ෂ වෙස් මුහුණු මේ තුනෙන් වඩාත් පැහැදිලිවම බිහිසුණු ඒවා වන අතර, කෝලම්වල ආරක්ෂාව පතා යක්ෂයන් කැඳවන අවසාන අදියර සඳහා වෙන් කෙරී ඇත. මෙම ප්රවර්ග තුන පෙනුමෙන් සහ කාර්යයෙන් වෙනස් වුවත්, තුනම නිපදවන්නේ එකම ශිල්පී ප්රජාවන් විසිනි. පුළුල්ව ගත් කල තුනම පහතරට වෙස් මුහුණු රංගන සම්ප්රදායේ කොටස් ය.
ආශ්රිත ලිපි
සමීපව සම්බන්ධ මාතෘකා පිළිබඳ පිටු 11.


