Butlonos południowy (Hyperoodon planifrons) to duży przedstawiciel zyfiowatych z zimnego Oceanu Południowego, gdzie nurkuje za kałamarnicami w głębokich wodach wokół Antarktydy. To jedna z najbardziej zaskakujących pozycji na liście wielorybów notowanych wokół Sri Lanki. Kilka stwierdzeń, głównie zwierząt wyrzuconych na brzeg, pokazuje, że dociera do tropikalnej części Oceanu Indyjskiego, ale należy do najrzadszych waleni w wodach Sri Lanki.
Butlonos południowy w skrócie
| Cecha | Butlonos południowy |
|---|---|
| Nazwa naukowa | Hyperoodon planifrons |
| Grupa | Zębowiec; rodzina zyfiowatych |
| Długość dorosłego osobnika | Około 6–7,5 m |
| Masa dorosłego osobnika | Kilka ton; zważono niewiele osobników |
| Wielkość grupy | Zwykle 1–10 osobników |
| Pożywienie | Głównie kałamarnice głębinowe |
| Główny zasięg | Ocean Południowy, od Antarktydy do około 30° szerokości południowej |
| Czerwona lista IUCN | Najmniejszej troski |
| Na Sri Lance | Bardzo rzadki; kilka stwierdzeń, głównie wyrzucenia na brzeg |
Jak wygląda butlonos południowy?
To duży, masywny zyfiowaty z dużym, zaokrąglonym czołem, czyli melonem, stromo wznoszącym się nad krótkim, wyraźnie zaznaczonym dziobem, który przypomina dziób butlonosa zwyczajnego — stąd nazwa. U dorosłych samców czoło staje się bardzo duże i niemal płaskie z przodu, co opisuje nazwa naukowa planifrons, czyli „płaskie czoło”. Ciało jest brązowawoszare, często jaśniejsze na głowie i brzuchu, a płetwa grzbietowa jest mała, zakrzywiona i osadzona daleko z tyłu.
Samce mają jedną parę małych zębów na końcu żuchwy, które u większości zwierząt ledwie przebijają się przez dziąsło. Wydmuch jest niski i krzaczasty.
Tropikalne zamieszanie z butlonosami
Przez wiele lat obserwacje „butlonosów” w tropikalnych częściach Oceanu Indyjskiego i Spokojnego stanowiły zagadkę. Wiele z nich okazało się dotyczyć gatunku Indopacetus pacificus — tropikalnego zyfiowatego nazywanego dawniej butlonosem tropikalnym, który na morzu wygląda bardzo podobnie. Duży zyfiowaty z bulwiastym czołem widziany dziś u wybrzeży Sri Lanki może należeć do każdego z tych gatunków, a rozstrzygnąć to mogą tylko zdjęcia z bliska lub zwierzę wyrzucone na brzeg.
Butlonosy południowe na Sri Lance
Stwierdzeń butlonosa południowego na Sri Lance jest niewiele, a większość dotyczy zwierząt znalezionych na brzegu, a nie widzianych na morzu. Sugerują one, że niektóre osobniki zapuszczają się daleko na północ od zwykłego, zimnowodnego zasięgu gatunku, aż w tropiki, ale nic nie wskazuje na regularną obecność. Łodzie z obserwatorami wielorybów z Mirissy czy Trincomalee nie są w stanie go odnaleźć i żaden organizator nie powinien twierdzić inaczej.
Jak żyje butlonos południowy?
Jak inne zyfiowate, głęboko nurkuje, żywiąc się głównie kałamarnicami nad głęboką wodą i podmorskimi stokami. U jego bliskiego krewniaka z północnego Atlantyku, butlonosa północnego, odnotowano nurkowania trwające ponad godzinę i sięgające znacznie poniżej 1 000 metrów; przypuszcza się, że gatunek południowy jest pod tym względem podobny. Grupy są małe, a na Oceanie Południowym gatunek ten należy latem do najczęściej widywanych ze statków zyfiowatych, choć jego liczebności nigdy dokładnie nie policzono.
Czy butlonos południowy jest zagrożony?
Figuruje na Czerwonej liście IUCN w kategorii „najmniejszej troski”. W przeciwieństwie do swojego północnego krewniaka nigdy nie był odławiany komercyjnie na dużą skalę. Zagrożenia, z którymi się mierzy, są takie same jak w przypadku wszystkich zyfiowatych: podwodny hałas statków i sonarów, plastik połykany w morzu oraz, coraz bardziej, zmiany w sieci pokarmowej Oceanu Południowego. Na Sri Lance wszystkie walenie są chronione prawem.
Obserwacja wielorybów na Sri Lance
Nie zaplanujesz podróży pod kątem butlonosa południowego, ale głęboka woda, która sprowadza takie rzadkości w pobliże Sri Lanki, sprowadza też w zasięg porannego rejsu płetwale błękitne, kaszaloty spermacetowe, a bardzo rzadko także zyfie gęsiogłowe.
- Wybierz organizatora, który zachowuje dystans. Łodzie powinny podpływać powoli z boku i od tyłu, nigdy od czoła, i nie powinny ścigać, okrążać ani przecinać drogi grupie zwierząt.
- Licz się z tym, że silnik zostanie wyłączony lub przejdzie na wolne obroty, gdy zwierzęta są blisko. Dobry szyper pozwala wielorybom decydować, jak blisko podpłyną.
- Nigdy nie pływaj z dzikimi wielorybami ani ich nie karm i nie pozwól nikomu wrzucać do wody pokarmu ani przynęty.
- Wypłyń wcześnie. Większość łodzi wypływa między 6 a 7 rano, gdy morze jest najspokojniejsze, a światło najlepsze do wypatrywania wydmuchów i płetw.
- Weź tabletki na chorobę morską przed wejściem na pokład, a nie wtedy, gdy już źle się poczujesz, i zabierz kapelusz, krem z filtrem i wodę.
Sezony, porty i przebieg rejsu opisuje nasz przewodnik po obserwacji wielorybów na Sri Lance. Pełną listę gatunków odnotowanych wokół wyspy znajdziesz na stronie wieloryby Sri Lanki, a o mniejszych zębowcach przeczytasz na stronie delfiny.


