Borassus flabellifer – znany również jako palma palmyra, palma toddy, palma doub, palma tala lub jabłko lodowe – jest jednym z najbardziej wszechstronnych i zakorzenionych w kulturze drzew w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Na Sri Lance jest powszechnie spotykany na suchych nizinach północy i wschodu, gdzie jego sylwetka wachlarzowatych liści wznoszących się na wysokim, szarym pniu kształtuje wiejski krajobraz od wieków. Każda część drzewa ma udokumentowane zastosowanie: sok, owoce, liście, korzenie i drewno.
Jak wygląda palma palmyra?
Borassus flabellifer to wytrzymałe, wolno rosnące, ale długowieczne drzewo, które osiąga około 30 metrów wysokości w dojrzałości. Pień jest szary i solidny, pokryty charakterystycznymi pierścieniami blizn po liściach, gdzie niegdyś przymocowane były stare frondy. W przeciwieństwie do wielu palm, stare liście pozostają na pniu przez kilka lat, zanim opadną, nadając dojrzałym egzemplarzom warstwową, architektoniczną formę.
Liście mają kształt wachlarza, osiągają do 3 metrów długości, a po brzegach ogonka liściowego znajdują się sztywne, czarne ząbki. Podobnie jak wszystkie gatunki z rodzaju Borassus, ten gatunek jest dwupienny – kwiaty męskie i żeńskie pojawiają się na całkowicie oddzielnych drzewach. Kwiaty męskie są bardzo małe, poniżej 1 cm długości, i zebrane są w półkoliste klastry ukryte pod łuskowatymi okrywkami w kwiatostanach przypominających kotki. Kwiaty żeńskie są znacznie bardziej widoczne: wielkości piłki golfowej i pojedyncze, osadzone bezpośrednio na powierzchni osi kwiatostanu, a po zapyleniu rozwijają się w duże, mięsiste owoce.
Jak smakuje owoc palmyra?
Owoc Borassus flabellifer — czasami nazywany palmą cukrową lub, gdy jest młody, jabłkiem lodowym — ma zazwyczaj od 10 do 18 cm średnicy. Rośnie w skupiskach i ma twardą, czarną do ciemnobrązowej barwy łupinę. Gdy owoc jest jeszcze niedojrzały, górną część przecina się, odsłaniając przezroczyste, jasnobiałe, galaretowate gniazda nasienne, z których każde jest delikatne i lekko słodkie, w przybliżeniu porównywalne z miąższem liczi, ale o łagodniejszym, bardziej neutralnym smaku. Wewnątrz każdego owocu znajduje się zazwyczaj od dwóch do czterech takich gniazd nasiennych, z których każde otacza wodnisty płyn wewnątrz mięsistego, białego ciała.
W miarę dojrzewania owocu miękisz zewnętrznej warstwy włóknistej staje się gęstym, pomarańczowo-żółtym miąższem, który jest słodki i jadalny, bogaty w witaminy A i C. W tym stadium owoc nabiera purpurowo-czarnego odcienia, a miąższ ma smak zbliżony do miąższu kokosa. Dojrzały miąższ można jeść na surowo, gotować lub piec. Owoce zawierają również flabelliferyny — steroidowe saponiny, które nadają lekko gorzką nutę — ale zazwyczaj nie są wyczuwalne w fazie niedojrzałego galaretowatego miąższu.
Jak wykorzystuje się palmę palmyra w kuchni Azji Południowej?
W całej Azji Południowej zarówno owoce, jak i sok z Borassus flabellifer są od pokoleń wykorzystywane w codziennej kulturze żywieniowej. W Bengalu Zachodnim i Bangladeszu żółty, lepki płyn z dojrzałych owoców służy do przygotowywania różnorodnych tradycyjnych słodyczy. Jedną z klasycznych potraw są taal-er bora – małe smażone placki w oleju rzepakowym lub słonecznikowym. Tę samą miazgę miesza się z zagęszczonym mlekiem, aby zrobić taal-kheer, kremowy deser podawany w letnich miesiącach.
W północnych i wschodnich prowincjach Sri Lanki sok pozyskiwany z kwiatostanu – znany jako toddy – spożywany jest na świeżo jako lekko słodki napój, fermentowany na wino palmowe (również nazywane toddy) lub redukowany do produkcji cukru palmowego (jaggery). Ten proces pozyskiwania soku z palmy jest ściśle związany z tradycją kitul tapping praktykowaną z wykorzystaniem innego gatunku palmy w strefie wilgotnej. Cukier palmowy z B. flabellifer jest szeroko stosowany w lokalnych słodyczach i kuchni.
Liście okrywające i młode kwiatostany drzewa męskiego, gdy są jeszcze młode i delikatne, są jadalne i tradycyjnie spożywane jako warzywo przez społeczności tamilskojęzyczne na północy Sri Lanka.
Gdzie rośnie palma palmyra w Sri Lance?
W Sri Lance Borassus flabellifer występuje głównie w strefie suchej, szczególnie w Prowincji Północnej i Prowincji Wschodniej. Półwysep Jaffna ma najwyższe zagęszczenie palm na wyspie; drzewo jest tak integralną częścią tożsamości i gospodarki Jaffny, że jest uważane za symbol kulturowy społeczności Tamilów w tym regionie. Rośnie również w rozproszonych skupiskach w częściach Prowincji Północno-Centralnej, gdzie starożytne tereny nawadnianych krajobrazów – w tym te wokół Polonnaruwa – zapewniają gorące, suche warunki preferowane przez ten gatunek.
Drzewo lepiej znosi ubogie gleby i sezonowe susze niż większość palm uprawnych, co czyni je dobrze przystosowanym do suchych, płaskich równin północy. Nie zakorzenia się naturalnie w wilgotnych, pagórkowatych terenach.
Jakie są tradycyjne zastosowania lecznicze palmy kitul?
Borassus flabellifer ma długą historię w Ajurwedzie i medycynie ludowej na subkontynencie indyjskim i Sri Lance. Korzenie tradycyjnie opisywane są jako chłodzące, moczopędne, odbudowujące i przeciwzapalne. Preparaty z korzeni były stosowane w celu złagodzenia uczucia pieczenia, nadmiernego pragnienia oraz schorzeń związanych z zapaleniem dróg moczowych.
Sok wyciśnięty z ogonków liściowych i młodych korzeni był tradycyjnie wykorzystywany jako środek na dolegliwości żołądkowe i czkawkę w systemach medycyny tradycyjnej. Popiół powstały podczas spalania męskich kwiatostanów był również stosowany w różnych preparatach miejscowych i trawiennych, choć dokładne zastosowania różnią się w zależności od regionalnych tradycji. Zastosowania te odzwierciedlają szerszy wzorzec wielofunkcyjnego wykorzystania palm, powszechny w tropikalnej Azji Południowej, gdzie bardzo niewiele z tych drzew jest marnowane.
Jakie inne zastosowania ma palma palmyra?
Poza żywnością i lekarstwami, Borassus flabellifer dostarcza imponujący zakres materiałów:
- Liście: Suszone liście palmy kitlowej od wieków wykorzystywane są jako materiał piśmienny. Manuskrypty palmowe (ola manuskrypty) wykonane z tego gatunku zachowują klasyczne teksty w sanskrycie, tamilskim i syngaleskim, w tym dzieła religijne i literackie o znaczącej wartości historycznej.
- Drewno: Twarda, zewnętrzna warstwa drewna pnia jest trwała i odporna na szkodniki, co czyni ją przydatną w budownictwie, szczególnie do krokwi, kolumn i mostów w tradycyjnej architekturze strefy suchej.
- Włókna z liści i koszyki: Szerokie, wachlarzowate liście są rozszczepiane i tkane w koszyki, maty, wachlarze, kapelusze i materiał na pokrycie dachów. Ten rękodzieł wciąż jest uprawiany na północy Sri Lanki.
- Skrobia korzeniowa: Mięsiste korzenie młodych sadzonek zawierają skrobię i były historycznie spożywane jako żywność w czasach głodu.
- Toddy i arrack: Sfermentowany sok z palmowego kwiatostanu stanowi podstawę dla charakterystycznej północnej odmiany pol arrack, różniącej się smakiem od arracku na bazie kokosa, powszechnie występującego na południu i zachodzie wyspy.
Jak Borassus flabellifer wypada w porównaniu do palmy kokosowej?
Zarówno palma palmyra, jak i kokosowa (Cocos nucifera) są kluczowymi pod względem ekonomicznym palmami na Sri Lance, ale zajmują bardzo różne nisze ekologiczne i kulturowe. Kokos dobrze rośnie w środowiskach nadmorskich i strefach wilgotnych, dominując na południu i zachodzie wyspy. Palmyra, z kolei, to gatunek występujący w strefie suchej, z silną pozycją na północy i wschodzie. Dwa drzewa są czasami opisywane jako uzupełniające się: tam, gdzie kokos definiuje wilgotne niziny przybrzeżne, palmyra definiuje suche równiny śródlądowe.
Pod względem wydajności kokos oferuje ciągłe, całoroczne plony orzechów i soku, podczas gdy sezon na sok z palmy cukrowej jest bardziej sezonowy. Jednak palmy cukrowa jest znacznie wyższa, żyje dłużej i jest bardziej odporna na suszę, a jej drewno jest twardsze i bardziej użyteczne konstrukcyjnie niż drewno kokosowe.
Czy palma palmyra jest zagrożona czy chroniona?
Borassus flabellifer nie jest obecnie uważany za gatunek zagrożony na skalę globalną; został sklasyfikowany jako gatunek o najmniejszej trosce w ocenach ochrony i nadal rośnie w dużych ilościach na swoim naturalnym obszarze występowania, od Indii po Azję Południowo-Wschodnią. Na Sri Lance populacja palmy kitajskiej na północy ucierpiała w wyniku zmian w użytkowaniu gruntów oraz długotrwałego okresu konfliktu zbrojnego, który zakłócił tradycyjne praktyki rolnicze i pozyskiwania soków w regionie. Działania naprawcze po zakończeniu konfliktu obejmowały programy rehabilitacji upraw palmy kitajskiej na Półwyspie Jaffna, gdzie kulturowe i ekonomiczne znaczenie tego drzewa dla lokalnych środków do życia jest dobrze rozpoznawane.