පිලිකුත්තුව රජ මහා විහාරය

පිලිකුත්තුව රාජ මහා විහාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ඓතිහාසිකව වඩාත්ම ස්ථර ගැන්වුණු ගල් ලෙන් විහාරස්ථානවලින් එකකි. ක්‍රිස්තු පූර්ව 3වන සියවසේ පමණ සිට යටත්විජිත යුගය දක්වා බිඳී නොගිය ආගමික පැවැත්මක් මෙහි දැකගත හැකිය. ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ පාෂාණමය කන්දක පිහිටි මෙම ස්ථානය කොළඹින් සැතපුම් 30ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇති අතර, වී කුඹුරු, පොල් ලඳු සහ ඝන වනාන්තරවලින් වට වූ ගල් ලෙන් විසිරුණු අක්කර 200කට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි. මෙහි හඳුනාගෙන ඇති ගල් ලෙන් සියයකට ආසන්න සංඛ්‍යාවෙන් 84ක් විධිමත් ලෙස ලේඛනගත කර, ගවේෂණය කර, අංකනය කර ඇත. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව දැන් මෙම සංකීර්ණය රජ ගැසට් කරන ලද පුරාවිද්‍යා ස්ථානයක් ලෙස ආරක්ෂා කරයි.

පිලිකුත්තුව රාජ මහා විහාරය පිහිටා ඇත්තේ කොහේද?

මෙම විහාරස්ථානය පිහිටා ඇත්තේ කොළඹ–මහනුවර මහාමාර්ගයට ආසන්නයේ, ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ යක්කල නගරයට ළඟින් ය. කොළඹ සිට මෙහි එන ගමන සාමාන්‍යයෙන් පැයකටත් වඩා අඩු කාලයක් ගත වන අතර, එය අගනුවරින් සිදු කළ හැකි ප්‍රායෝගික අර්ධ-දින සංචාරයක් බවට පත් කරයි. නාගරික හා උරුම අත්දැකීම් එක් දිනක් තුළ ඒකාබද්ධ කිරීමට කැමති සංචාරකයින් සඳහා කොළඹ නගර සංචාරය මෙම ස්ථානයට පැමිණීම සමඟ දිගු කළ හෝ සම්බන්ධ කළ හැකිය.

වටපිටාව ද මෙහි වාතාවරණයට එක් කරයි. තට්ටු කළ වී කුඹුරු කන්දේ පාමුල වට කරන අතර, පොල් ගස් හා ද්විතීයික වනාන්තරයකින් සෑදුණු වියන් සෑම දිශාවකටම විහිදේ. කන්ද සෑදී ඇත්තේ විශාල ග්‍රැනයිට් පර්වතවලින් වන අතර, ඒවා ස්වාභාවික ලෙන් කුටි සාදයි — බොහොමයක් තවමත් ඔවුන්ගේ මුල් ගල්කැටයම් කළ බිඳිලි පටු ඇති අතර, එය මෝසම් සමයේ අභ්‍යන්තරය වියළිව තබා ගැනීමට භාවිත කළ පැරණි ශිල්පීය ක්‍රමයකි.

පිලිකුත්තුව ගල් ලෙන් විහාරයේ ඉතිහාසය කුමක්ද?

මෙම ස්ථානයේ වාර්තාගත ඉතිහාසය ආරම්භ වන්නේ දේවානම්පියතිස්ස රජු (ක්‍රි.පූ. 247–207) සමඟිනි, ඔහුට ගල් ලෙන් සංකීර්ණය බෞද්ධ සංඝයාට පූජා කිරීමේ ගෞරවය හිමිවේ. මෙම කාලපරිච්ඡේදයට ගැලපෙන ශිලා ලිපි මෙම ස්ථානයේ හමු වී ඇති අතර, ගල්කැටයම් කළ බිඳිලි පටුවල ශෛලිය දිවයින පුරා ඇති මුල් අනුරාධපුර යුගයේ ගල් ලෙන් විහාරස්ථාන සඳහා භාවිත කරන දිනකරණ ක්‍රම හා ගැලපේ.

මෙම විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයේ වඩාත් කීර්තිමත් පරිච්ඡේදය ක්‍රි.පූ. 1වන සියවසේ වලගම්බා රජු (වට්ටගාමිණී අභය ලෙසද හැඳින්වේ) සම්බන්ධ වේ. දකුණු ඉන්දියාවෙන් සිදු වූ චෝල ආක්‍රමණයක් හේතුවෙන් තම රාජ්‍යසිංහාසනයෙන් පලවා හරින ලද වලගම්බා රජු, තම හමුදා නැවත සංවිධානය කරගනිමින් පිලිකුත්තුවේ ගල් ලෙන්වල සරණාගතව සිටි බව කියවේ. රජු හා රැජිනද ඔවුන්ගේ රාජකීය ඇඳුම් — සිංහලෙන් 'පිලි' — ගබඩා කිරීමට ඇතැම් ලෙන් භාවිත කළ බවත්, එයින් මෙම ප්‍රදේශයට ඒ සුවිශේෂී නම ලැබුණු බවත් කතාව පවසයි. ද්විතීයික ජන උපකථනයක් යෝජනා කරන්නේ මෙම නම ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ එකල එම ප්‍රදේශයේ පැවති පරිපාලන අංශ පහෙන් එකක් වූ 'පිලි කෝට්ටුව' යන්නෙන් බවය; පරම්පරා ගණනාවක් පුරා, එම අංශ ඒකාබද්ධ වෙද්දී හා දේශීය කථනය පරිණාමය වෙද්දී, 'පිලි කෝට්ටුව' මෘදු වී 'පිලිකුත්තුව' බවට පත් විය.

16වන සියවස තවත් නාටකීය පරිච්ඡේදයක් එක් කළේය. සීතාවක රාජධානියේ රාජසිංහ පළමුවන රජු — බුද්ධාගමට දැඩි ලෙස සතුරු වූ හින්දු ආගම වැළඳගත් අයෙකු — බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාට හිංසා පීඩා කිරීමට පටන් ගත් විට, පිලිකුත්තුවේ ගල් ලෙන් නැවතත් සරණාගාරයක් සැපයූ බව වාර්තා වේ. ආගමික හෝ දේශපාලන ව්‍යාකූලත්වයේ කාලවලදී ආරක්ෂාව සැපයීමේ මෙම රටාව ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ ගල් ලෙන් සංකීර්ණ රැසක් පුරාම දක්නට ලැබේ. පසුව, ඇතැම් ලෙන් තුළ පෘතුගීසි, ලන්දේසි සහ බ්‍රිතාන්‍ය බලපෑමේ සලකුණු දක්නට ලැබෙන අතර, එය යටත්විජිත යුගය පුරාම මෙම විහාරස්ථානයේ අඛණ්ඩ භාවිතය හා අනුවර්තනය පිළිබිඹු කරයි.

ඇතැම් කුටිවලින් ලබාගත් ශිලා යුගයේ කෞතුක වස්තු තහවුරු කරන්නේ බෞද්ධ භික්ෂු ප්‍රජාව පැමිණීමට බොහෝ කලකට පෙර මෙම ලෙන් වාසස්ථාන ලෙස භාවිත කර ඇති බවයි — එනම් මෙම පාෂාණමය කන්ද දහස් ගණන් වසර තිස්සේ මිනිස් සරණාගාරයක් ව පැවතී ඇති බව ඇඟවේ.

පිලිකුත්තුව රාජ මහා විහාරයේ සංචාරකයින්ට දැකගත හැක්කේ කුමක්ද?

ලේඛනගත කර ඇති ගල් ලෙන් 84 ප්‍රමාණයෙන් සහ තත්ත්වයෙන් සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. කිහිපයක් ඔවුන්ගේ ඉදිරිපසින් හොඳින් සුරැකී ඇති බිඳිලි පටු හා පුරාණ බ්‍රාහ්මී ලිපි රඳවා ගෙන ඇත. ඇතුළත, ලෙන් කිහිපයක සයනාසනගත බුද්ධ ප්‍රතිමා, චිත්‍රිත බිතුසිතුවම් සහ අද දක්වා සංකීර්ණයේ කොටසක් නිරන්තරයෙන් වාසය කරන භික්ෂු ප්‍රජාවක් විසින් නඩත්තු කරන පූජනීය පඬුරු ඇත. මුල් භික්ෂු යුගයෙන් පසුව පරිණාමය වූ ශෛලියකින් ඉදිකරන ලද විධිමත් විහාරස්ථාන ගොඩනැගිල්ලක් ගල් ලෙන් ජාලයට ආසන්නව පිහිටා ඇත.

අංකගත ගල් ලෙන්වල සම්පූර්ණ චාරිකාව ඇවිද යාමට සංචාරකයින් අවම වශයෙන් පැය දෙකේ සිට තුන දක්වා වෙන් කර තැබිය යුතුය. භූමි ප්‍රදේශයට හිස් ගල් මත ටිකක් ආරෝහණය කිරීම හා අසමාන මාර්ග ඇතුළත් වන බැවින්, සුවපහසු පාවහන් ඇඳීම නිර්දේශ කෙරේ. ශ්‍රී ලංකාවේ ක්‍රියාකාරී සියලුම බෞද්ධ විහාරස්ථානවල සිරිත පරිදි, ගැළපුම් ඇඳුමක් — උරහිස් හා දණහිස් ආවරණය වූ — අපේක්ෂා කෙරෙන අතර, පූජනීය කාමර තුළට පිවිසීමට පෙර පාවහන් ගැලවිය යුතුය.

පිලිකුත්තුව අවට ජීවත් වන වනජීවීන් මොනවාද?

වනාන්තරයෙන් වැසුණු කන්දේ බෑවුම හා ඒ වටා ඇති කෘෂිකාර්මික ඉඩම එක්ව ඉවසිලිවන්ත නිරීක්ෂණයකින් ප්‍රතිඵල ලබා දෙන විවිධාකාර විශේෂ ප්‍රජාවකට ආධාරක වේ.

• ක්ෂීරපායීන්: මෙම ප්‍රදේශයේ Ring-tailed Civet, Palm Cat (Small Indian Civet), වලසු මුවා (Barking Deer), සහ ශ්‍රී ලංකා මූෂිකයා (Sri Lankan Mongoose) සටහන් කර ඇත.
• පක්ෂීන්: Red-wattled Lapwing, Spotted Dove, Red-vented Bulbul, Asian Koel, Small Bee-eater, Oriental Magpie-Robin, Sri Lanka Hanging Parrot, සහ Green Imperial Pigeon බහුලව දක්නට ලැබෙන විශේෂ අතර වේ.
• සමනලුන්: Grey Pansy, Blue Bottle, Common Mormon, Blue Mormon, Common Sailor, සහ White Four-ring මෙම ස්ථානය තුළ නිරීක්ෂණය කර ඇත.
• උරගයින් හා උභයජීවීන්: තෙත් පර්වත මුහුණත් හා වනාන්තර බිම ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් මිටියාවත් කලාපයට විලක්ෂණ විවිධාකාර කටුස්සන්, ස්කින්ක් වර්ග සහ මැඩියන්ට නිවහන් සපයයි.

ග්‍රැනයිට් පාෂාණ, වන් ඉවුරු, හා ජලය රඳවා තබාගන්නා කුඹුරු බිම් එකතු වීමෙන් සාමාන්‍ය හා විශේෂිත විශේෂ යන දෙකටම ප්‍රයෝජනවත් වන මොසෙයික් වාසස්ථානයක් නිර්මාණය වේ. තාපය වැඩි වීමට පෙර, හා වන්දනාකරුවන් පැමිණීමට පෙර, උදේ කාලයේ සිදු කරන සංචාර වනජීවී නිරීක්ෂණය සඳහා වඩාත් සුදුසු තත්ත්වයන් සපයයි.

පිලිකුත්තුව රාජ මහා විහාරයට පැමිණීමට වඩාත් සුදුසු කාලය කුමක්ද?

ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කය ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපය තුළ පිහිටා ඇති බැවින්, වර්ෂය පුරාම වර්ෂාව ඇති විය හැකිය. ප්‍රායෝගිකව, මෙම ස්ථානයට වර්ෂය පුරාම ප්‍රවේශ විය හැකිය. දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වාත්, නැවත ජූනි සිට අගෝස්තු දක්වාත් වියළි මාස ගල් ලෙන් අතර පාෂාණමය මාර්ගවල ඇවිදීමට වඩාත් විශ්වාසදායක තත්ත්වයන් සපයයි. පෝය (පුර පසළොස්වක) දින වැඩි ගණනක් දේශීය වන්දනාකරුවන් ආකර්ෂණය කරන අතර සංස්කෘතිකව ධනවත් පැමිණීමේ කාලයක් වන නමුත්, සාමාන්‍ය සතියේ දිනවලට වඩා මෙම ස්ථානය එදින තදබදයෙන් පිරී ඇත.

සුව පහසුව හා වාතාවරණය යන දෙකටම උදෑසන සංචාර නිර්දේශ කෙරේ — අඩු ආලෝකය ගස් වියන් හරහා පෙරී එන අතර, පක්ෂීන් වඩාත් ක්‍රියාශීලී වන අතර, ප.ව. හිරු ඒවා රත් කිරීමට පෙර පාෂාණ මුහුණත් සිසිල්ව පවතියි.

පිලිකුත්තුව ශ්‍රී ලංකාවේ පුළුල් බෞද්ධ උරුමයට ගැලපෙන්නේ කෙසේද?

ශ්‍රී ලංකාවේ ගල් ලෙන් විහාරස්ථාන සම්ප්‍රදාය ලොව අඛණ්ඩව පුරුදු කරනු ලබන පැරණිතම බෞද්ධ භික්ෂු ජීවිතයේ ආකාරවලින් එකකි. පිලිකුත්තුව වැනි ස්ථාන අයත් වන්නේ උරුමයේ වෙනස් කාණ්ඩයකටය — පොළොන්නරුවහි විශාල ස්තූප හෝ සීගිරියේ පර්වත බලකොටුව නොව, භික්ෂූන් වහන්සේලා වසර දෙදහසකට වැඩි කාලයක් වාසය කර, ඉගෙනගෙන, භාවනා කළ, වඩාත් නිහඬ, අඩුවෙන් නරඹනු ලබන ගල් ලෙන් සංකීර්ණ වලටය. ගල්කැටයම් කළ බිඳිලි පටු, බ්‍රාහ්මී ලිපි, හා සරණාගාරය සහ පුනර්ජීවනය පිළිබඳ ස්ථර ගැන්වුණු ඉතිහාසය, පිලිකුත්තුව ස්මාරක සංචාරක කටයුත්තක් පමණක් නොව, මුල් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාව කෙරෙහි උනන්දුවක් දක්වන ඕනෑම අයෙකුට ආකර්ෂණීය ස්ථානයක් බවට පත් කරයි.

ආසන්නයේ, අත්තනගල්ල රාජ මහා විහාරය හා ඉරණවිල රාජමහා විහාරය ගම්පහ හා මීගමුව වෙරළබඩ කලාපයේ ආගමික උරුමය පිළිබඳ අනුපූරක දැක්මක් ලබා දෙන අතර, කලාපීය විහාරස්ථාන ඉතිහාසය කෙරෙහි විශේෂ උනන්දුවක් ඇති සංචාරකයින්ට මෙම ස්ථාන තුනම එක් සංචාර සැලැස්මකට සාධාරණ ලෙස ඒකාබද්ධ කළ හැකිය.