අනුරාධපුරයේ පුරාණ තැනිතලාවෙන් මතුව සිටින ජේතවනාරාමය ස්තූපය, ලොව ඕනෑම තැනක පෙර-නූතන ඉංජිනේරු විද්යාවේ වඩාත්ම අසාමාන්ය ජයග්රහණයක් ලෙස සැලකේ. ක්රිස්තු වර්ෂ තුන්වන සියවසේ ඉදිකරන ලද එය, එකල මීටර් 122ක් උසට ගොඩනැඟී තිබූ අතර — ගීසා හි මහා පිරමීඩ දෙක හැරෙන්නට පෘථිවියේ වෙනත් කිසිදු ගොඩනැඟිල්ලකට නොවූ තරම් උසකි. අද වන විට, සියවස් ගණනාවක වනාන්තර ආක්රමණයෙන් හා අර්ධ ප්රතිසංස්කරණයකින් පසු, එය මීටර් 71ක් පමණ උසින් සිටින අතර, එහි විශාල ස්කන්ධය තවමත් මෙම යුනෙස්කෝ ලැයිස්තුගත පුරාණ ස්තූප නගරයේ භූ දර්ශනය ආධිපත්යයට ගනියි.
ජේතවනාරාමය ස්තූපයේ ඉතිහාසය කුමක්ද?
අනුරාධපුරයේ මහාසේන රජු (ක්රි.ව. 273–301 පමණ රාජ්ය කළ) විසින් මහාවිහාරය පුරාණ විහාරස්ථානය විනාශ කිරීමේ මතභේදාත්මක ක්රියාව අනුව මෙම ස්තූපයේ ඉදිකිරීම ආරම්භ කරන ලදී — එම ක්රියාව එකල රාජකීය අනුග්රහය සඳහා තරඟ වදින තෙරවාද හා මහායාන බෞද්ධ පාසල් අතර පැවති ගැඹුරු ධර්මීය ආතතීන් පිළිබිඹු කළේය. මෙම ස්තූපයේ ඉදිකිරීම් කටයුතු ඔහුගේ පුත් මඝවන්ණ I විසින් සම්පූර්ණ කරන ලද අතර, එය වටා වර්ධනය වූ විහාරාරාම සංකීර්ණයේ අවසානයේදී භික්ෂූන් 10,000ක් පමණ වාසය කර ඇති බව ගණන් බලා ඇත.
මෙම ගොඩනැඟිල්ල නිකායික තරඟයකට වඩා බොහෝ දේ නියෝජනය කරයි. එය ගෘහනිර්මාණ ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයකි: පුරාණ ලොව පිරමීඩ නොවන උසම ගොඩනැඟිල්ල වන අතර, පරිමාව අනුව ගත් කල, කවදා හෝ ඉදිකරන ලද විශාලතම ගඩොල් ගොඩනැඟිලි අතුරින් එකකි. එහි හරය තුළ ගිනියම් කරන ලද ගඩොල් මිලියන 93.3ක් පමණ යොදා ගෙන ඇති අතර, ඒවා පදනම් වී ඇත්තේ මීටර් 8.5ක් පාෂාණ මූලාශ්රය දක්වා පිහිටි පදනමක් මතයි.
එකොළොස්වන සියවසේ දකුණු ඉන්දීය ආක්රමණ නැවත නැවතත් සිදුවීම හේතුවෙන් අනුරාධපුර රාජධානිය බිඳ වැටුණු විට, එම නගරය — සහ ඒ සමඟ ජේතවනාරාමය ද — ක්රමයෙන් වනාන්තරය යටට ගියේය. පොළොන්නරුවහි පළමුවන පරාක්රමබාහු රජු දොළොස්වන සියවසේදී ප්රතිසංස්කරණයක් සිදු කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත්, ස්තූපය එහි මුල් උසට කිසි විටෙකත් නැවත ගෙන එනු ලැබුණේ නැත. අද දක්නට ලැබෙන මීටර් 71ක ගොඩනැඟිල්ල පිළිබිඹු කරන්නේ මුල් ස්වරූපය නොව එම මධ්යකාලීන ප්රතිසංස්කරණයයි.
ජේතවනාරාමය තුළ දේවානුභාව ලබා තිබෙන්නේ කුමන අවශේෂයක්ද?
තෙරවාද බෞද්ධ සම්ප්රදාය අනුව, ගෞතම බුදුන් වහන්සේ විසින් පැළඳ සිටි ඉණතුරක හෝ පටියක කොටසක් ස්තූපයේ හදවතේ පිහිටි අවශේෂ කුටිය තුළ දේවානුභාව ලබා ඇත. මෙම විශ්වාසය මෙම ස්මාරකයට වන්දනාකරුවන් අතර විශේෂ පූජනීය තත්ත්වයක් ලබා දෙයි, ඔවුන් වෙනුවෙන් එය හුදු ඓතිහාසික ස්මාරකයක් නොව සක්රීය වන්දනා ස්ථානයකි. පූජා පැවැත්වීම් සහ බැතිමතුන් විසින් පාදමේ ප්රදක්ෂිණා කිරීම, විශේෂයෙන් පෝය (පුන් පොහොය) දිනවල, නිතර දක්නට ලැබෙන දර්ශනයකි.
ජේතවනාරාමය සංකීර්ණයේ ප්රමාණය කොපමණද?
ස්තූපය වටා ඇති විහාරාරාම භූමිය හෙක්ටයාර් 5.6ක් පමණ ආවරණය කරයි. ස්තූපයේ පාදම නූතන ප්රමිතීන්ට අනුව පවා සුවිශාලය: හතරැස් පාදමේ එක් එක් පැත්ත මීටර් 176ක් වන අතර, හතර දිශාවකින්ම නැඟෙන පඩිපෙළ මීටර් 9ක් පමණ පළල වේ. අභ්යන්තර දේවාල ආශ්රිත පාමුළුවේ දොරකඩ ස්ථම්භය මීටර් 8ක් උසින් සිටියි. උසෙහි අඩුවීමක් තිබුණද, පාදමේ භූමි ප්රමාණය කිසි විටෙකත් අඩු කර නැති අතර, වර්ග මීටර් 233,000ක් පමණ වන මුළු පාදම් ප්රමාණය හේතුවෙන් ජේතවනාරාමය, භූමි ආවරණය අනුව ගත් කල ලොව විශාලතම ස්තූපය බවට පත් වේ.
අනුරාධපුරයේ වෙනත් මහා ස්තූප හා සසඳන විට ජේතවනාරාමය කෙසේද?
| ස්තූපය | මුල් උස | වත්මන් උස | ඉදිකරන්නා |
|---|---|---|---|
| ජේතවනාරාමය | ~මීටර් 122 | ~මීටර් 71 | මහාසේන / පළමුවන මඝවන්ණ |
| අභයගිරි දාගැබ | ~මීටර් 115 | ~මීටර් 75 | වට්ටගාමිණී අභය |
| රුවන්වැලිසෑය | ~මීටර් 91 | ~මීටර් 91 | දුටුගැමුණු |
| මිරිසවැටිය | ~මීටර් 59 | ~මීටර් 59 | දුටුගැමුණු |
උස් පුරාවිද්යාත්මක ඇස්තමේන්තු මත පදනම් වූ ආසන්න අගයන් වන අතර මූලාශ්රවලට අනුව වෙනස් විය හැක. රුවන්වැලිසෑය වඩාත් සම්පූර්ණයෙන් ප්රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර නූතන සංචාරකයෙකුට වඩාත් සම්පූර්ණ ලෙස පෙනෙයි, නමුත් ජේතවනාරාමයේ දළ විශාලත්වය — විශේෂයෙන් එහි පාදමේ පළල — සමානයක් නැත.
සංචාරකයින්ට මෙම ස්ථානයේදී දැකගත හැකි හා කළ හැකි දේ මොනවාද?
භූමිය තුළ පිහිටි ජේතවන පුරාවිද්යා කෞතුකාගාරය, විහාරාරාම සංකීර්ණයෙන් හෙළි කරගත් පුරාවස්තු ප්රදර්ශනය කරයි: කැටයම් කරන ලද දොරකඩ ගල්, පුන්සඳකැට කැබලි, ලිඛිත ගල් ස්තම්භ, සහ විහාරික ජීවිතයේ පරිමාව හා සංකීර්ණත්වය ගැන ඉඟි දෙන අලංකාරාත්මක ගඩොල් වැඩ. ස්තූපයේ පාදම වටා සැරිසැරීමක් සැහැල්ලු වේගයකින් මිනිත්තු 20 සිට 30 දක්වා ගත වන අතර, ගඩොල් වැඩයේ විවිධ පැතිකඩ, දිශා පඩිපෙළ, සහ අවට ඇති විහාරික ශාලා හා භොජනාගාර නටබුන් හෙළි කරයි.
මෙම ස්ථානය මධ්යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් කළමනාකරණය කරනු ලබන අතර, යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ස්ථානයක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති පුළුල් අනුරාධපුර පූජා නගරයේ කොටසකි. ස්ථානයේ සක්රීය ආගමික භාවිතයට ගරු කිරීමේ ක්රියාවක් ලෙස, උරහිස් හා දණහිස් ආවරණය වූ නිහතමානී ඇඳුම් සියලුම සංචාරකයින්ගෙන් අපේක්ෂා කෙරේ.
ජේතවනාරාමයට පැමිණීමට වඩාත් සුදුසු කාලය කුමක්ද?
අනුරාධපුරය ශ්රී ලංකාවේ වියළි කලාපයේ පිහිටා ඇති අතර, එයින් අදහස් වන්නේ වැඩිදියුණු කාලගුණයක් ලැබෙන්නේ දළ වශයෙන් මැයි සිට සැප්තැම්බර් දක්වා කාලය තුළ බවයි, එවිට උතුරු මැද පළාතේ වර්ෂාව අල්ප වන අතර දිවා කාලයේ උෂ්ණත්වය සුවපහසු මට්ටමක පවතියි. නොවැම්බර් සිට ජනවාරි දක්වා මාස, ඊසාන දිග මෝසම් සුළඟ හා ඉඳහිට තද වැසි ගෙන එයි. වසර පුරාම පෙරවරුවේ පැමිණීම නිර්දේශ කෙරේ: ආලෝකය වඩා මෘදු වන අතර, සංචාරකයින් ගැහැණු අඩු වන අතර, දහවල් මැද වන විට සංචාරක බස්රථ පැමිණීමට පෙර මෙම ස්ථානය සැබවින්ම විචාරශීලී බවක් දැනෙයි.
ශ්රී ලංකාව පුරා නිරීක්ෂණය කරන මාසික පුන්පොහොය නිවාඩුව වන පෝය දිනවල, දේශීය වන්දනාකරුවන් විශාල සංඛ්යාවක් අනුරාධපුරයට පැමිණෙති. මෙම දිනවල වාතාවරණය ගැඹුරින් අව්යාජ වන අතර අත්විඳීමට වටී, නමුත් වාහන නැවැත්වීම හා ප්රවේශ මාර්ග තදබදයට පත් විය හැක.
කොළඹ සිට ජේතවනාරාමයට පැමිණෙන්නේ කෙසේද?
අනුරාධපුරය කොළඹට උතුරින් කිලෝමීටර් 200ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත. මාර්ගයෙන් ගියහොත්, A9 මහාමාර්ගය ඔස්සේ, රථවාහන තත්ත්වය අනුව පැය තුන සිට හතර දක්වා කාලයක් ගත වේ. කොළඹ කොටුව සිට අනුරාධපුරයට දුම්රිය සේවා දිනකට කිහිප වතාවක් ධාවනය වන අතර, ඒවාට පැය හතරක් පමණ ගත වේ; දුම්රිය ස්ථානයේ සිට පූජා නගරය කෙටි ටුක්-ටුක් ගමනක් දුරින් පිහිටා ඇත. බොහෝ සංචාරකයින් අනුරාධපුරය සිගිරියත් සමඟ ඒකාබද්ධ කරති — සීගිරිය ගල් බලකොටුව ගිනිකොන දෙසින් කිලෝමීටර් 65ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇති අතර, දින දෙකක සංස්කෘතික ත්රිකෝණ සංචාරක සැලැස්මක් ප්රායෝගික හා ප්රතිඵලදායක කරයි.
ජේතවනාරාමයේ ඉංජිනේරු විද්යාව වැදගත් වන්නේ ඇයි?
ස්තූපය සඳහා අවශ්ය වූ ගඩොල් නිෂ්පාදන පරිමාව — ගිනියම් කරන ලද ගඩොල් මිලියන 93.3ක් පමණ — පුරාණ දකුණු ආසියානු ලෝකයේ සමානයක් නොමැති කාර්මික ධාරිතාවක් හා සැපයුම් සංවිධානයක් අවශ්ය කරන බව පෙන්වයි. මීටර් 8.5ක් පාෂාණ මූලාශ්රය දක්වා ගිලී ඇති පදනම් පද්ධතිය, වසර 1,700කට ආසන්න කාලයක් මෙම ස්කන්ධයේ ගොඩනැඟිල්ලකට ආධාරක විය හැකි තරම් දියුණු පස් යාන්ත්ර විද්යාවක අවබෝධයක් පිළිබිඹු කරයි. මෙම ස්ථානය අධ්යයනය කළ නූතන ඉංජිනේරුවන් සටහන් කර ඇත්තේ ගඩොල් වැඩයේ ප්රවේශමෙන් කළ තෙතමනය පාලනය හා ජලාපවහන සැලසුම පිළිබඳ සාක්ෂි දැකගත හැකි බවත්, එය ගොඩනැඟිල්ලෙන් මෙතරම් කොටසක් නොනැසී පැවතීමට හේතුවක් බවත්ය. මේ අර්ථයෙන්, ස්තූපය ආගමික ඉතිහාසයට මෙන්ම ඉංජිනේරු ඉතිහාසයටද වැදගත් වේ.
අවට ස්ථාන
කි.මී. 25ක් පමණ ඇතුළත ස්ථාන 10, ළඟම ඒවා මුලින්.
- Atamasthanaකි.මී. 1ට අඩු
- Sri Angulimala Maha Stupaකි.මී. 1ට අඩු
- තූපාරාමය ස්තූපයකි.මී. 1ට අඩු
- Jetavana Monasteryකි.මී. 1ට අඩු
- Moonstone at Mahasen Maligayaකි.මී. 1ට අඩු
- මිරිසවැටිය ස්තූපයකි.මී. 1ට අඩු
- Kuttam Pokunaකි.මී. 1ට අඩු
- Abhayagiri Monasteryකි.මී. 1ට අඩු
- Nuwara Wewaකි.මී. 2
- Puliyankulama monasteryකි.මී. 2


