ශ්රී ලාංකේය එදිනෙදා ජීවිතයේ මැටි පහන තරම් අර්ථයක් දරන වස්තූන් ඇත්තේ ස්වල්පයකි — සිංහලෙන් මැටි පහන (මැටි පහන) ලෙසත්, දෙමළෙන් විළක්කු ලෙසත් එය හැඳින්වේ. සරල ගං මැටියෙන් පුළුස්සා, අතින් හැඩගස්වා, පොල්තෙල් හෝ තල තෙල් දමා දල්වන මෙම නිහතමානී භාජනය වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ දිවයින පුරා නිවෙස්, පන්සල් සහ චාරිත්රමය ස්ථාන ආලෝකමත් කර ඇත. ශ්රී ලංකාවට විදුලිය පැමිණීමට බොහෝ කලකට පෙර, මැටි පහනක ස්ථාවර ගින්දර ප්රායෝගික අවශ්‍යතාවක් විය. සියවස් ගණනාවක් පුරා එය ඊට වඩා බොහෝ දෙයක් බවට පත් විය: උපත, මරණය, වන්දනාව සහ උත්සව යන සියල්ලට ගෙතුණු සංකේතයකි.
ශ්රී ලාංකේය සංස්කෘතියේ මැටි පහන සංකේතවත් කරන්නේ කුමක්ද?
මැටි පහනක සැලෙන ගින්දර ශ්රී ලංකාවේ ආගමික සම්ප්රදායන් පුරා ප්‍රඥාව, බලාපොරොත්තුව සහ අවිද්‍යාව දුරු කිරීම නියෝජනය කරන්නක් ලෙස වටහා ගැනේ. භෞතික හෝ රූපකාත්මක අඳුර ආලෝකයෙන් පලවා හරිනු ලැබේ. මෙය පිටතින් පටවන ලද රූපකයක් නොවේ; සිංහල, දෙමළ සහ මුස්ලිම් ප්‍රජාවන් පුරා ශ්රී ලාංකිකයන් පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ පහනේ අර්ථය ප්රකාශ කර ඇත්තේ මේ ආකාරයටය.
බෞද්ධ චින්තනයේ, සිද්ධස්ථානයක් හෝ බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් ඉදිරියේ පහනක් දැල්වීම ආලෝක පූජාව ලෙස හැඳින්වෙන පූජාවකි — එනම් ආලෝකය පූජා කිරීමයි. පන්සල් සහ දාගැබ් භූමිය වටා මැටි පහන් පේළි දල්වනු ලබන අතර, ඒවායේ පිළිබිඹු හුණු ගෑ බිත්ති සහ පූජනීය පොකුණු මත දිලිසෙයි. මෙම ක්‍රියාව බැතිමතාට පින් ලබා දෙන අතර, බෞද්ධ දින දර්ශනය සකස් කරන චන්ද්‍ර අනුස්මරණ දින වන පොහොය දිනවල සිදු කළ විට එය විශේෂයෙන් බලවත් ලෙස සැලකේ.
හින්දු පිළිවෙතේද තෙල් පහන්වලට සමාන ස්ථානයක් හිමි වේ. පූජාව අතරතුර දෙවියෙකු ඉදිරියේ දල්වන දීපම් දිව්‍ය පැමිණීමට ආරාධනා කිරීමක් ලෙස වටහා ගැනේ. ආලෝකයේ උත්සවය වන දීපවාලී සමයේදී ශ්රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පළාත් පුරා නිවෙස් සහ කෝවිල් වටා මැටි පහන් දහස් ගණනක් සියුම් රටාවලට සකස් කෙරේ; ඒ සෑම එකක්ම අඳුර අභිබවා ආලෝකයේත්, අවිද්‍යාව අභිබවා දැනුමේත් ජයග්‍රහණය සංකේතවත් කරයි.
කතෝලික සහ ක්රිස්තියානි ප්‍රජාවන් තුළ ඊට සමාන වන්නේ අභයභූමි පහනයි: ක්‍රිස්තුන් වහන්සේගේ ජීවමාන පැවැත්මේ සලකුණක් ලෙස අල්තාරය ඉදිරියේ නොනිවී දැල්වෙන ගින්දරකි. ඇදහිල්ල වෙනස් වුවද, මූලික තර්කය එකමය — ආලෝකය ජීවිතය ලෙසත්, ගින්දර ඇදහිල්ල ලෙසත්.
මැටි පහනක් දැල්විය යුතු අවස්ථා මොනවාද?
ශ්රී ලාංකේය ජීවිතයේ සෑම වැදගත් සන්ධිස්ථානයකම පාහේ මැටි පහන දක්නට ලැබේ. පහන් දල්වන්නේ කවදාද සහ ඇයිද යන්න තේරුම් ගැනීමෙන් මෙම සම්ප්‍රදාය දිවයිනේ සමාජ රටාව තුළ කෙතරම් ගැඹුරින් කාවැදී ඇත්දැයි පෙනේ.
- පන්සල් වන්දනා: ආශීර්වාද පැතීමට, ස්තුති කිරීමට, රෝගීන් වෙනුවෙන් යාච්ඤා කිරීමට හෝ මියගිය අයට ගෞරව කිරීමට බැතිමතුන් කෝවිල්, විහාර සහ දේවාලවල මැටි පහන් දල්වයි.
- අවමංගල්‍ය චාරිත්‍ර: මළ සිරුර අසල තෙල් පහන් තබා, භූමදානයෙන් පසුවද දල්වා තබනු ලැබේ; සම්ප්‍රදායිකව මෙය මියගිය අයට ආලෝකය පිරිනැමීමක් සහ හානිකර බලපෑම් වළක්වාලීමක් ලෙස වටහා ගැනේ.
- නිවසේ ආරක්ෂාව: බොහෝ ග්‍රාමීය නිවෙස්වල, සුබ සිද්ධියට ආරාධනා කිරීමට සහ පවුල ආරක්ෂා කිරීමට නිවසේ දිශා අටෙහි පහන් තබනු ලැබේ.
- චාරිත්රමය උත්සව: අෂ්ට කර්ම (ජීවන සන්ධිස්ථාන චාරිත්‍ර) සහ ශාන්ති කර්ම (සාමය පතන චාරිත්‍ර) වලදී පහන් දක්නට ලැබෙන අතර, එහිදී ඒවා හුදු අලංකාරයක් නොව චාරිත්රමය ව්‍යුහයේ අත්‍යවශ්‍ය අංගයකි.
- ආගමික උත්සව: වඩාත්ම වැදගත් බෞද්ධ රජයේ නිවාඩු දින දෙක වන වෙසක් සහ පොසොන් නගර හා ගම්මාන ආලෝක සාගර බවට පත් කරයි; කඩදාසි කූඩු, විදුලි සැරසිලි සහ, වඩාත්ම සම්ප්‍රදායික ආකාරයෙන්, මාවත් සහ පන්සල් බිත්ති දිගේ පෙළගැස්වූ මැටි පහන් ඒ අතර වේ. මහනුවර පැවැත්වෙන ඇසළ පෙරහැර උත්සවය ද එහි අලංකාර පෙරහැරවලට පන්දම් සහ පහන් රැගෙන යාම ඇතුළත් කරයි.
- සිංහල හා දෙමළ අලුත් අවුරුද්ද: අලුත් අවුරුද්දේ සුබ මොහොත වන නැකත සලකුණු කරනු ලබන්නේ ජ්‍යොතිෂවේදියෙකුගේ ගණනය කිරීම් අනුව ලිප් පහන දැල්වීමෙනි.
- තෛපොංගල්: දෙමළ අස්වනු උත්සවයේදී පළමු කිරි මුට්ටිය උතුරවීමත් සමඟ පහන් දල්වනු ලබන අතර, එය සශ්‍රීකත්වය සහ කෘතඥතාව සමරයි.
සාම්ප්රදායික මැටි පහනක් සාදන්නේ කෙසේද?
මැටි පහන ශ්රී ලංකාවේ තවමත් සක්‍රියව භාවිත වන පැරණිතම මැටි භාණ්ඩ ආකාරවලින් එකකි. කුඹල්කරුවන් — ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් පරම්පරාගත ශිල්පී පවුල්වලින් පැවත එන්නෝ වෙති — පාදයෙන් කරකවන සකපෝරුවක ගං මැටි සකස් කරති, නැතහොත් අතින් හැඩගස්වති. තෙත් මැටි එක් කෙළවරක වැටිය රඳවා ගැනීමට කුඩා තුඩක් සහිත නොගැඹුරු බඳුනක හැඩයට මිරිකා, සෙවණේ වියළා, දර ඉන්ධනය කරන පෝරණුවක ඉහළ උෂ්ණත්වයකදී පුළුස්සනු ලැබේ. ප්‍රතිඵලය රතු-දුඹුරු, ඔප නොදැමූ භාජනයකි; තෙල්වල තුනී ස්තරයක් මැටියට කාන්දු වී කාලයත් සමඟ එය පදම් වන පරිදි එය හිතාමතාම සිදුරු සහිතව තබා ඇත.
වැටිය සම්ප්‍රදායිකව කපු කෙඳිවලින් සාදනු ලැබේ — රෝල් කළ රෙදි තීරුවක් හෝ කපු ලණුවක කොටසක් — එය තුඩ හරහා ඇද, කේශාකර්ෂණය මගින් බඳුනේ සිට ගින්දර දක්වා තෙල් ඉහළට ඇදී යන පරිදි තබනු ලැබේ. වඩාත් පුළුල්ව භාවිත වන ඉන්ධනය පොල්තෙල් වන නමුත්, ප්රදේශය සහ චාරිත්රමය සන්දර්භය අනුව තල තෙල් සහ අනෙකුත් ශාක තෙල් ද බහුලව භාවිත වේ.
මෙම ශිල්පය ගැන කුතුහලයක් ඇති අමුත්තන්ට හපුතලේ සිට මැටි භාණ්ඩ නිෂ්පාදන අත්දැකීම හරහා එය සෘජුවම අත්විඳිය හැකිය; එහිදී සාම්ප්රදායික කුඹල්කරුවන් සියවස් ගණනාවක් පුරා එතරම් වෙනස් නොවූ සකපෝරු සහ අතින් හැඩගැස්වීමේ ශිල්පීය ක්රම පෙන්වා දෙති.
මැටි පහන පිත්තල සහ අනෙකුත් තෙල් පහන්වලින් වෙනස් වන්නේ කෙසේද?
ශ්රී ලාංකේය සම්ප්‍රදායේ විවිධ වර්ගයේ තෙල් පහන් විවිධ අර්ථ දරයි. මැටි පහන වඩාත්ම මූලිකය — සැමට ළඟා විය හැකි, අලංකරණයෙන් තොර සහ සමානාත්මතාවාදී. එය නිෂ්පාදනය කිරීමට වැය වන්නේ නැති තරම් මුදලක් වන අතර, රට පුරා සෑම වෙළඳපොළකම සහ පන්සල් දොරටුවකම ලබා ගත හැකිය. එහි සරල බව නිසාම එය පූජාවක පිරිසිදුම ආකාරය ලෙසද සැලකේ: බැතිමතා විචිත්‍ර කිසිවක් රැගෙන නොඑයි, රැගෙන එන්නේ ආලෝකය පමණි.
පිත්තල තෙල් පහන් වෙනත් තලයක පවතී. විචිත්‍ර ලෙස වාත්තු කර ඔප දැමූ ඒවා උත්සව සහ කීර්තිය සමඟ බැඳී ඇත. විධිමත් උත්සවවල මධ්‍යයේ දක්නට ලැබෙන උස, තට්ටු කිහිපයකින් යුත් පහන — පාසල් ත්‍යාග ප්‍රදානයේ සිට රාජ්‍ය උත්සව දක්වා ශ්රී ලංකාවේ සෑම නිල උත්සවයක්ම ආරම්භ වන්නේ එය දැල්වීමෙනි — සාමාන්යයෙන් පිත්තලෙන් වාත්තු කරනු ලැබේ. මෙම පහන් පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට උරුම වන පවුල් උරුමයන් වන අතර, ඒවා රැක බලා ගැනීමද චාරිත්රමය ක්‍රියාවකි. පෝසිලේන් සහ අනෙකුත් ද්‍රව්‍ය අලංකාර සහ භක්තිමය කාර්යයන් මුසු කරන මෑතකාලීන ශිල්ප සම්ප්රදායන් නියෝජනය කරයි.
අද ශ්රී ලංකාවේ මැටි තෙල් පහන් භාවිත වන අයුරු දැකිය හැක්කේ කොතැනද?
මැටි පහන් කෞතුකාගාරවලට හෝ උරුම ප්‍රදර්ශනවලට සීමා නොවී තවමත් එදිනෙදා භාවිතයේ පවතී. ගම් විහාරවල සිට පොළොන්නරුව හි මහා ස්මාරක දක්වා ඕනෑම ක්‍රියාකාරී බෞද්ධ පන්සලක, බැතිමතුන් දල්වන ලද මැටි පහන් පූජා ලෙස තබන පහන් කවුළු ඇත. උතුරේ සහ නැගෙනහිර කෝවිල්වල උත්සව සමයන්හිදී එකවර දැල්වෙන වැටි දුසිම් ගණනක් දරන පහන් කණු නඩත්තු කෙරේ.
වෙසක් (සාමාන්යයෙන් මැයි) සහ පොසොන් (ජූනි) සමයේදී අනුරාධපුරය, මහනුවර සහ කොළඹ අවට වීදි දන්සැල් සහ සැරසිලි ප්‍රදර්ශනවලින් පිරී යන අතර, එහි විදුලි බුබුළු සැකසුම් සමඟ මැටි පහන් ද කැපී පෙනේ. කුඩා නගර සහ ගම්මානවල මෙම සම්ප්‍රදාය වඩාත් සමීපය: ජනේල පඩියක හෝ බෝ ගසක් පාමුල තැබූ තනි පහනක්, නිශ්ශබ්ද භක්තියේ දෛනික ක්‍රියාවක් ලෙස දල්වනු ලැබේ.
කොළඹ, මහනුවර සහ ගාල්ලේ ශිල්ප වෙළඳපොළවල අතින් සකපෝරුවේ සැකසූ මැටි පහන් මෙන්ම වඩාත් අලංකාර පහන් ආකාරද නිතිපතා තිබේ. මෙම සම්ප්‍රදායේ කොටසක් නිවසට රැගෙන යාමට කැමති අමුත්තන්ට, ප්රායෝගික මැටි පහන් සහ සියුම්ව නිම කළ පිත්තල විකල්ප යන දෙකම ලක්පුර මාර්ගගත වෙළඳසැල හරහා පුළුල්ව ලබා ගත හැකිය.
ශ්රී ලාංකේය තෙල් පහන්වල සම්ප්‍රදායිකව භාවිත වන්නේ කුමන තෙල්ද?
වාර්තාගත ඉතිහාසයේ වැඩි කාලයක් පුරා ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන පහන් ඉන්ධනය වූයේ පොල්තෙල්ය; පොල් ගස සහස්‍ර ගණනාවක් තිස්සේ දිවයිනේ වගා කර ඇති අතර ගසේ සෑම කොටසකටම ප්‍රයෝජනයක් ඇති බැවින් මෙය පුදුමයක් නොවේ. ඇතැම් චාරිත්රමය සන්දර්භවලදී, විශේෂයෙන් ආයුර්වේද සහ හින්දු චාරිත්රමය භාවිතයේදී, තල තෙල් විශේෂයෙන් සුබ ලෙස සැලකේ. ඇතැම් සම්ප්‍රදායන්හි නිශ්චිත කාර්යයන් සඳහා නිශ්චිත තෙල් නියම කර ඇත: මුතුන්මිත්තන් උදෙසා කරන චාරිත්‍ර සඳහා තල තෙල්, සාමාන්‍ය වන්දනාව සඳහා පොල්තෙල් සහ සංස්කෘත මූලාශ්ර සහිත ඇතැම් චාරිත්‍ර සඳහා පිරිසිදු කළ බටර් (ගිතෙල්). තෙල් තෝරා ගැනීම අහඹු දෙයක් නොවේ — එය ක්‍රියාවේ අර්ථයේම කොටසකි.
ආශ්‍රිත ලිපි
සමීපව සම්බන්ධ මාතෘකා පිළිබඳ පිටු 2.
