ලොරිස් නැරඹීම

රතු ලෝරිස් හෙවත් රතු හරක් මීයා (Loris tardigradus) ශ්‍රී ලංකාවේ වඩාත් දුර්ලභ ලෙස දැකගත හැකි රාත්‍රිචර වානර විශේෂයන්ගෙන් එකකි — රාත්‍රියේ වනාන්තර වියන හරහා විමසිලිමත් සෙමින් චලනය වන, විශාල ඇස් ඇති කුඩා සත්වයෙකි. වනයේදී එකක් දැකගැනීම සැබෑ වනජීවී අත්දැකීමක් මිස, ලැයිස්තුවක ලකුණක් තබාගත හැකි සහතික කළ දෙයක් නොවේ. එය දැකගැනීම එයම වඩාත් තෘප්තිමත් කරවන කරුණකි. ලෝරිස් නිරීක්ෂණය කේන්ද්‍ර කරගත් මාර්ගෝපදේශිත රාත්‍රි ඇවිදීම් දිවයිනට පැමිණෙන වනජීවී ප්‍රේමීන් අතර නිහඬව ජනප්‍රියවී ඇති ක්‍රියාකාරකමක් බවට පත්ව ඇති අතර, මෙම සතුන් නිතර දැකගත හැකි වෙනස් වෙනස් වාසස්ථාන කිහිපයක් ශ්‍රී ලංකාව තුළ ඇත.

ලෝරිස් මීයෙකු යනු කුමක්ද?

ශ්‍රී ලංකාව රතු ලෝරිස්හි උපවර්ග දෙකකට නිජබිම වන අතර, දෙකම දිවයිනට ආවේණික (endemic) සතුන් වේ. ඔවුන් වියළි කලාපයේ පඳුරු වනාන්තර සිට තෙත් පහත රෙදි වනාන්තර දක්වා විවිධ වනාන්තර වර්ග තුළ වාසය කරන අතර, රාත්‍රී කාලය ගතකරන්නේ කෘමීන්, කුඩා උරගයන් සහ ඉඳහිට කුරුළු බිත්තර දඩයම් කරමිනි. ඔවුන්ගේ ඉදිරිපසට හැරුණු විශාල ඇස් ඔවුන්ට විශිෂ්ට රාත්‍රී දර්ශන හැකියාවක් ලබාදෙන අතර, පැය ගණන් වෙහෙසකින් තොරව අල්ලාගෙන සිටිය හැකි තරම් ශක්තිමත් අල්ලීමකින් ඔවුන් අත්තක් අත්තක් ගැටගසා ගමන් කරයි. දහවල් කාලයේ ඔවුන් ඝන කොළ පොකුරුවල හෝ ගස් කුහරවල විවේක ගන්නා අතර, විශේෂඥ දැනුමකින් තොරව ඔවුන් සොයාගැනීම පාහේ කළ නොහැකි කාර්යයකි.

වාසස්ථාන හානිය සහ නීතිවිරෝධී සුරතල් වෙළඳාම ප්‍රධාන හේතු කරගනිමින් ලෝරිස් මීයා IUCN රතු ලැයිස්තුවේ "අනතුරට ලක්විය හැකි" (Endangered) ප්‍රවර්ගයට ඇතුළත් කර ඇත. වගකීමෙන් යුත් වනජීවී සංචාරක ක්‍රියාකාරකම් — නිහඬ කණ්ඩායම්, රතු පෙරණයක් සහිත ටෝච් ලයිට්, ෆ්ලෑෂ් ඡායාරූප තහනම් කිරීම — ඉතිරිව ඇති වනාන්තර කොටස් සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා වන තර්කය ශක්තිමත් කිරීමේ වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝරිස් මීයන් දැකගත හැක්කේ කොහේද?

බොහෝ සංචාරකයන් සිතනවාට වඩා පුළුල් වාසස්ථාන පරාසයක ලෝරිස් මීයන් වාසය කරයි. පහත ස්ථාන සෑම එකක්ම මාර්ගෝපදේශිත රාත්‍රි ඇවිදීම් ලබාදෙන අතර, ස්ථාවර දැකගැනීම් වාර්තා ඇත:

• සිගිරිය සහ දඹුල්ල ප්‍රදේශය — සිගිරිය ගම්මානය සහ සිගිරිය කුළු බලකොටුව අවට පිහිටි වියළි කලාපික වනාන්තර හොඳ වාසස්ථානයක් සපයයි. දඹුල්ල–කළුදෑණිය මාර්ගයේ පිහිටි Sam Popham ගේ Arboretum (ශාක උද්‍යානය) කැපී පෙනෙන ස්ථානයකි: 1963 දී බ්‍රිතාන්‍ය ගස් ප්‍රේමියෙකු වූ Sam Popham විසින් ස්ථාපිත කර පසුව සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ අරමුණු සඳහා මහනුවර පිහිටි Institute of Fundamental Studies (IFS) වෙත පරිත්‍යාග කරන ලද අක්කර හතකුන් හමාරක පමණ වියළි කලාපික ශාක උද්‍යානයකි. මෙම Arboretum දැන් අක්කර 35ක් පමණ වූ අර්ධ සදාහරිත මෝසම් වියළි වනාන්තරයක් දක්වා පුළුල්ව ඇති අතර, කලුවර, පලු, වීර, මිල්ල සහ ශ්‍රී ලාංකික ආදි කැටයම්-ලී (ironwood) ගස් වර්ග මෙන්ම පක්ෂීන් හා ක්ෂීරපායීන්ගේ විශාල සමූහයක්ද රැකබලා ගනී. එහි මාර්ගෝපදේශිත රාත්‍රි ඇවිදීම විශේෂයෙන්ම ලෝරිස් දැකගැනීම සඳහා සංවිධානය කර ඇත.
• පොළොන්නරුව — පුරාණ නගරය වටා ඇති වනාන්තර කොරිඩෝ ලෝරිස් මීයන්ගේ ස්ථාපිත ප්‍රදේශයකි. පොළොන්නරුව රාත්‍රි ඇවිදීම් ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රේෂ්ඨ උරුම ස්ථානයකට ආසන්නව වනජීවී නිරීක්ෂණය ඒකාබද්ධ කරයි.
• සිංහරාජ වන රක්ෂිතය — තෙත් කලාපයේ පිහිටි සිංහරාජ වැසි වනාන්තරය වෙනස් වනාන්තර විශේෂ සමූහයක් දරන අතර, ඝන වියන හා පොහොසත් යටි ගස් තට්ටුවක් සමඟ රාත්‍රි ඇවිදීමකට වඩාත් ඡායාරූපවත් පසුබිම් වලින් එකකි.
• කිතුල්ගල — ප්‍රධාන වශයෙන් දිය දහරා රැෆ්ටිං සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ මධ්‍ය කඳුකරයේ මෙම ගංගාබඩ නගරය, මාර්ගෝපදේශිත ඇවිදීම්වලදී ලෝරිස් මීයන් නිතර දැකගත හැකි පල දායක තෙත් කලාපික වනාන්තරයකට මායිම්ව පිහිටා ඇත.
• විල්පත්තු ප්‍රදේශය — විල්පත්තු අසල ඇති බෆර් වනාන්තර වියළි කලාපික ලෝරිස් ජනගහනයන්ට ඇසුරු සපයන අතර, මෙහි රාත්‍රි ඇවිදීම් විල්පත්තු ජාතික උද්‍යානයේ දිවා කාල සපාරියක් සමඟ ඒකාබද්ධ කළ හැක.
• යාල බෆර් කලාපය — යාලගේ මායිම්වලට යාබදව ඇති වනාන්තර කොටස් ගැඹුරු දකුණේ තවත් විකල්පයක් සපයන අතර, යාල සපාරි සංචාරක සැලැස්මක් සමඟ පහසුවෙන් ඒකාබද්ධ කළ හැක.

ලෝරිස් රාත්‍රි ඇවිදීමකදී සිදුවන්නේ කුමක්ද?

ඇවිදීම් සාමාන්‍යයෙන් හිරු බැසීමෙන් මිනිත්තු 30කට පමණ පසුව ආරම්භ වී පැය එකක සිට දෙකක් දක්වා පවතී. විශේෂඥ මාර්ගෝපදේශකයෙකු — සාමාන්‍යයෙන් පුද්ගලයින් හය හෝ අට දෙනෙකුට නොවැඩි — කුඩා කණ්ඩායමක් නිශ්චිත වනාන්තර මාර්ගයක් දිගේ රතු පෙරණයක් සහිත ටෝච් ලයිට් එකක් භාවිතයෙන් මෙහෙයවයි, එය සුදු ආලෝකයට වඩා රාත්‍රිචර සතුන්ට අඩු බාධාවක් ඇති කරයි. ලෝරිසෙකු හමුවූ විට, මාර්ගෝපදේශකයා එය ප්‍රවේශමෙන් පෙන්වා දෙනු ඇත; කණ්ඩායම ගෞරවනීය දුරකින් නිහඬව නිරීක්ෂණය කර, ඉන්පසු ඉදිරියට ගමන් කරයි.

ලෝරිස් වලින් ඔබ්බට, එකම ඇවිදීම් තුළදී වෙනත් රාත්‍රිචර විශේෂයන්ද නිතර හමුවේ: දුඹුරු කලවැද්දා, රන්වන් කලවැද්දා, ගොන්නා (ඉත්තෑවා), සහ ස්ථානය අනුව විවිධ බකමූණු හා ෆ්‍රොග්මවුත් විශේෂයන්. වියළි කලාපික ස්ථානවල, තිත් මුවන්, මීමිණියන් සහ වල් ඌරන් නිතර දැකගැනීම් වේ. ඔබ හමුවන විවිධත්වය බොහෝ විට විශේෂිත ස්ථානයට මෙන්ම සමය සහ මෑත වර්ෂාපතනයට ද රඳා පවතී.

ලෝරිස් නිරීක්ෂණයට යාමට හොඳම කාලය කුමක්ද?

ලෝරිස් රාත්‍රි ඇවිදීම් වසර පුරා පවත්වනු ලබන අතර, දැකගැනීම් තනි සෘතුවකට දැඩි ලෙස බැඳී නොපවතී. එසේ වුවද, දෙසැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා පැවැත්වෙන කාල සීමාව බොහෝ ලෝරිස්-නිරීක්ෂණ ස්ථානවල වඩාත් වියළි, වඩාත් සුවපහසු තත්ත්වයන් ලබාදීමට නැඹුරුවක් දක්වයි. සිසිල් මාස වලදී ලෝරිස් මීයන් ගැඹුරු කොළ අතරේ සැඟවීමට වඩා වියන් මට්ටමින් වැඩි ක්‍රියාශීලීත්වයක් දක්වනු ඇත. නිරිතදිග මෝසම් සමයේදී (මැයි සිට අගෝස්තු දක්වා), සිංහරාජ සහ කිතුල්ගල වැනි තෙත් කලාපික ස්ථානවල අධික වර්ෂාපතනයක් අත්විඳින නමුත්, සුදුසු උපකරණ සමඟ ඇවිදීම් තවමත් පවත්වනු ලැබේ.

රාත්‍රි ඇවිදීමකට සූදානම් වන්නේ කෙසේද

• දිග කලිසම් සහ වසා ඇති පාවහන් පළඳින්න — තෙත් කලාපික වනාන්තරවල ජලගැටිලන් (leech) සුරැකුම් මේස් නිර්දේශ කරනු ලැබේ.
• විශේෂයෙන් වළලුකර සහ අත් මැණික් අවට කෘමිනාශක භාවිතා කරන්න.
• හැකි නම් කුඩා රතු පෙරණයක් සහිත ටෝච් ලයිට් එකක් රැගෙන එන්න; නොමැති නම් ඔබගේ මාර්ගෝපදේශකයා එකක් ලබාදෙනු ඇත.
• සුවඳ විලවුන් හෝ ෂේවින් ලෝෂන් භාවිතයෙන් වළකින්න, එය වනජීවීන්ට බාධා කළ හැක.
• ඉහළ ISO සැකසීම් සහිත කැමරාවක් සමඟ ඡායාරූප ගැනීම කළ හැකි නමුත් ෆ්ලෑෂ් භාවිතයට ඉඩ නැත.
• වනාන්තරයට පිවිසෙන මොහොතේ සිටම හඬ පහත් මට්ටමින් තබා ගන්න.

ලෝරිස් නිරීක්ෂණය ආචාරශීලීද?

වගකීමෙන් සිදු කරන විට, මාර්ගෝපදේශිත ලෝරිස් රාත්‍රි ඇවිදීම් සංරක්ෂණයට ධනාත්මකව දායක වේ. පුහුණු මාර්ගෝපදේශකයින් සමඟ වැඩ කරන, කණ්ඩායම් ප්‍රමාණ සීමා කරන, රතු පෙරණයක් සහිත ආලෝකය භාවිතා කරන, සතුන්ගෙන් දුර පවත්වා ගන්නා සහ ලෝරිස් මීයන් හසුරුවන හෝ උගුල් නොතබන මෙහෙයුම්කරුවෙකු තෝරාගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. ලක්පුර®ගේ ලෝරිස් නිරීක්ෂණ අත්දැකීම් මෙම මූලධර්ම වටා සැලසුම් කර ඇති අතර, දිගු කලක් බාධා නොකර ලෝරිස් මීයන් සොයාගත හැකි තරම් ස්ථානීය වනාන්තරය පිළිබඳ හොඳ දැනුමක් ඇති මාර්ගෝපදේශකයින් සමඟ වැඩ කරයි. වනාන්තර බෆර් කලාපවල වනජීවී සංචාරක ක්‍රියාකාරකම්වලින් උපයන ආදායම, ඉතිරිව ඇති වාසස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන්ට සෘජු ආර්ථික දිරිගැන්වීමක් ඇති කරයි.

සතුන් අල්ලාගෙන හෝ ඡායාරූප ගැනීම සඳහා වනයෙන් එළියට ගෙන එනු ලබන ලෝරිස් මුණගැසීමක් ඔබට ලබා දුන්නේ නම් — සමහර සංචාරක ප්‍රදේශවල සිදුවන ක්‍රියාවක් — එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්න. මෙම සතුන් බොහෝ විට වනයෙන් අල්ලාගත් අය වන අතර, හසුරුවීමෙන් සැලකිය යුතු ආතතියකට ලක්වේ.

මාගේ ශ්‍රී ලංකා සංචාරක සැලැස්මේ ඉතිරි කොටස සමඟ ලෝරිස් නිරීක්ෂණය ඒකාබද්ධ කරන්නේ කෙසේද?

බොහෝ ලෝරිස් රාත්‍රි ඇවිදීම් ස්ථාන ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික හා වනජීවී හදවතේ පිහිටා ඇති බැවින්, ඒවා ඒකාබද්ධ කිරීම පහසුය. සංස්කෘතික ත්‍රිකෝණය කේන්ද්‍ර කරගත් බොහෝ සංචාරක සැලසුම්වල දැනටමත් ප්‍රධාන අවධානයක් වී ඇත්තේ සිගිරිය සහ දඹුල්ල ප්‍රදේශයයි. පොළොන්නරුව එක් දින සංචාරයක් එකම කලාපයේ සවස් කාල ලෝරිස් ඇවිදීමක් සමඟ ස්වභාවිකව යා වේ. කිතුල්ගල මහනුවර සංචාරයක් සහ දකුණු වෙරළට බැසීම අතර පරිපූර්ණව ගැලපේ. සිංහරාජ සහ යාල විකල්ප දිවයිනේ දකුණ කේන්ද්‍ර කරගත් සංචාරකයින්ට ගැලපේ. ලක්පුර®ගේ පුද්ගලික රියදුරු සේවාව, දුරස්ථ හෝටලයකට ඉක්මනින් ආපසු යෑමේ අවශ්‍යතාවය වළක්වමින්, ඔබව මෙම ස්ථාන වලින් ඕනෑම එකකදී රාත්‍රිය තුළ රැඳවීමට හැකියාව ලබාදෙයි.