කැලණිය රජ මහා විහාර ස්තූපය

කැලණිය රජ මහා විහාරය කැලණි ගඟේ බටහිර ඉවුරේ, කොළඹ නගර මධ්‍යයේ සිට කිලෝමීටර් 11ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ පාලි වංශකතාවක් වන මහාවංශය අනුව, බුදුන් වහන්සේ තම තුන්වන හා අවසන් දිවයින් චාරිකාවේදී මෙම නිශ්චිත ස්ථානයට පැමිණි බව සඳහන් වේ — මෙම සිදුවීම කැලණියට රටේ ඉතා අල්ප ස්ථාන කිහිපයකට පමණක් සමාන වන ආධ්‍යාත්මික වැදගත්කමක් ලබා දෙයි. මෙම සංකීර්ණය භක්තිමත් වන්දනාකරුවන් මෙන්ම කුතුහලයෙන් පැමිණෙන සංචාරකයින්ද ආකර්ෂණය කරගනී, එය දෙදෙනාටම සමානව ප්‍රතිඵල ලබා දෙයි.

කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය කුමක්ද?

සම්ප්‍රදාය අනුව, නාග රජු මණියක්ඛිත සහ ඔහුගේ ප්‍රතිවාදියා අතර ඇති වූ ආරවුලක් නිරාකරණය කිරීම සඳහා බුදුන් වහන්සේ කැලණියට වැඩම කළ අතර, දැන් ස්තූපය පිහිටි එම භූමියේම මැණික්වලින් සැරසුණු සිංහාසනයක වැඩ හිඳ දේශනාවක් පැවැත්වූ බවයි. මෙම ස්ථානය පසුව යටල තිස්ස රජු විසින් සංවර්ධනය කරන ලද අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී දුටුගැමුණු රජු විසින් නැවත ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. සියවස් ගණනාවක් පුරා මෙම විහාරස්ථානය දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ මෙන්ම දහසයවන සියවසේ පෘතුගීසි හමුදා විසින් හානියට පත් කරන ලද නමුත්, දහඅටවන හා දහනවවන සියවස්වලදී උඩරට යුගයේ ප්‍රභූන්ගේ අනුග්‍රහය යටතේ සම්පූර්ණයෙන්ම යළි ඉදිකරන ලදී.

කැලණියේ ස්තූපය අසාමාන්‍ය ලෙස සමානුපාතික වී ඇත — අනුරාධපුරයේ මහා දාගැබ්වලට වඩා පහත් හා පළල් — මන්ද එය, ජනප්‍රවාදය අනුව, මැණික්වලින් සැරසුණු සිංහාසනයක් ඇතුළත් කුටියක් මත ඉදිකරන ලද බැවිනි. සුදු පාට පුවරුවකින් වට වූ හා කුඩා අනුබද්ධ දේවාල වලින් වට වූ මෙම විශේෂිත හැඩය, ශ්‍රී ලංකාවේ වඩාත්ම හඳුනාගත හැකි ආගමික රූපවලින් එකක් බවට පත්ව ඇත. ස්තූප කේන්ද්‍රීය විහාරයක් ලෙස විධිමත්ව හඳුන්වනු ලබන පුළුල් විහාරස්ථාන සංකීර්ණයට, පිළිම ගෙවල් කිහිපයක්, අතිශය පැරණි බෝධි වෘක්ෂයක් සහ තවමත් භාවිතයේ පවතින හිමිවරුන්ගේ නිවාස ඇතුළත් වේ.

විහාරස්ථාන සංකීර්ණය තුළ සංචාරකයින්ට දැක ගත හැක්කේ කුමක්ද?

ප්‍රධාන පිළිම ගෙයේ පිරිනිර්වාණ ඉරියව්වෙන් යුත් මහා වූ වැතිර සිටින බුදු පිළිමයක් ඇති අතර, එය සිටගත් රූප මගින් වට වී කැටයම් කළ ලී ස්ථම්භවලින් සරසා ඇත. නමුත් කැලණිය බොහෝ ශ්‍රී ලාංකික විහාරස්ථානවලින් වෙන් කරන්නේ එහි අභ්‍යන්තර බිතුසිතුවම්වල ගුණාත්මකභාවය සහ ඝනත්වයයි.

• සල්ගාදෝ බිතුසිතුවම් (විසිවන සියවස): සුප්‍රසිද්ධ චිත්‍ර ශිල්පී සෝලියස් මෙන්ඩිස් විසින් ප්‍රධාන පිළිම ගෙයේ බිත්ති සහ සිවිලිම පුරා විශාල පරිමාණයේ චිත්‍ර මාලාවක් නිම කරන ලදී. මේවා ජාතක කතාවල දර්ශන — බුදුන් වහන්සේගේ පෙර ජාති 547ක කතා — මෙන්ම දළදා වහන්සේගේ පැමිණීම සහ දුටුගැමුණු යටතේ දිවයිනේ ඒකාබද්ධ වීම ඇතුළු ශ්‍රී ලාංකික ඉතිහාසයේ ප්‍රධාන අවස්ථා නිරූපණය කරයි.
• අනුබද්ධ දේවාල: සංකීර්ණය තුළ ඇති කුඩා දේවාල කිහිපයක් විෂ්ණු, කතරගම සහ විභීෂණ දේවතාවිය ඇතුළු භාරකාර දේවතාවුන්ට කැප කර ඇති අතර, එය දිවයින පුරා පොදු වූ සමමිශ්‍රිත ජනශ්‍රැති-බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය පිළිබිඹු කරයි.
• බෝධි වෘක්ෂය: සංකීර්ණයේ ඇති විශාල පූජනීය අසෝක වෘක්ෂයක් ඉන්දියාවේ බුද්ධගයාහිදී බුදුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ වෘක්ෂයේ සෘජු පරම්පරාවක් ලෙස ගෞරවයට පාත්‍ර වී ඇත.
• කෞතුකාගාරය: කුඩා ස්ථානීය කෞතුකාගාරයක පූජා ද්‍රව්‍ය, පුරාණ ලෝකඩ වස්තු සහ විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ වස්තූන් ප්‍රදර්ශනය කර ඇති අතර, සංකීර්ණය වටා ඇවිදීමට පෙර හෝ පසුව ප්‍රයෝජනවත් පසුබිම් තොරතුරු ලබා දෙයි.

කැලණිය රජ මහා විහාරයට පැමිණීමට වඩාත් සුදුසු කාලය කුමක්ද?

විහාරස්ථානය වසර පුරා විවෘතව පවතින අතර දිනපතා සංචාරකයින් එයි, නමුත් වසරේ කාලය සහ දිනයේ වේලාව අනුව අත්දැකීම සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. උදෑසන කාලය — උදේ 8ට පෙර — වඩාත් නිහඬ වන අතර, සුදු පාට ස්තූපය මත එළිය වැටෙනවා සහ දේවාල කාමරවලින් ගඳ සුවඳ දුම් සුළඟ ගලා එනවා දැකගත හැකිය. පාසල් නිවාඩු කාලවලදී දහවල් කාලයේ තදබදයක් දැනෙන්නට පුළුවන, විශේෂයෙන්ම පෝය (පුන් සඳ) දිනවලදී වන්දනාකරුවන් විශාල සංඛ්‍යාවක් පැමිණෙන නිසා.

සෘතුව සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, දෙසැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා කාලය බටහිර පහත් බිම්වලට වියළි, සිසිල් කාලගුණයක් ගෙන එයි, එමගින් සංකීර්ණය තුළ එළිමහන් ගවේෂණය වඩාත් සුවපහසු වේ. එනමුත්, කැලණිය කොළඹට ප්‍රමාණවත් තරම් සමීපයි — එහි අභ්‍යන්තර කොරිඩෝර සහ දේවාල කාමරවලින් ප්‍රමාණවත් තරම් ආවරණයක් ලැබෙන නිසා — වැසි සමයේ සංචාරයක් ද සම්පූර්ණයෙන්ම කළ හැකිය.

වඩාත්ම වාතාවරණයෙන් පිරුණු කාලය වනුයේ දුරුතු මාසයේ පෝය දිනයේදී ජනවාරි මාසයේ පැවැත්වෙන දුරුතු පෙරහැරයි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම සහ වඩාත්ම විචිත්‍රවත් උත්සව පෙරහැරවලින් එකක් වන අතර, පරිමාණයෙන් කැන්ඩියේ ඇසළ පෙරහැර උත්සවයට පමණක් දෙවනි වේ. ඇඳුම් පැළඳුම්වලින් සැරසුණු අලි ඇතුන්, සම්ප්‍රදායික වාදක කණ්ඩායම්, උඩරට නර්තන ශිල්පීන් සහ පන්දම් දරන්නන් බුදුන් වහන්සේගේ පුරාවෘත්තාත්මක චාරිකාව සිහිපත් කරමින් රාත්‍රී කිහිපයක් පුරා කැලණිය වීදිවල පෙළපාලි යති. ඔබේ සංචාර සැලසුම මෙම කාලපරිච්ඡේදයට සමපාත වන්නේ නම්, මෙම අවස්ථාව සඳහා කොළඹ හෝ ඒ අවට රැඳී සිටීමට සැලසුම් කිරීම ප්‍රයත්නයට සරිලන්නකි.

කොළඹ සිට කැලණියට යන්නේ කෙසේද?

කැලණිය ශ්‍රී ලංකාවේ වඩාත් පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි පූජනීය ස්ථානවලින් එකකි. කොළඹ නගර මධ්‍යයේ සිට රථවාහන තදබදය මත පදනම්ව ගමන අවම වශයෙන් විනාඩි 30 සිට 45 දක්වා ගත වන අතර, විහාරස්ථානය කොළඹ–කැන්ඩි මාර්ගයේ (A1) සෘජුවම පිහිටා ඇති බැවින්, කඳුකරයට යන ගමන්වල ස්වාභාවික පළමු හෝ අවසන් නැවතුම් ස්ථානයක් බවට පත්ව ඇත.

• මෝටර් රථයකින් හෝ ත්‍රීරෝද රථයකින්: වඩාත්ම නම්‍යශීලී විකල්පය, විශේෂයෙන්ම පවුල් සමඟ හෝ චලන අවශ්‍යතා ඇති අයට. විහාරස්ථාන පිවිසුම ආසන්නයේ වාහන නැවැත්වීමේ පහසුකම් තිබේ.
• දුම්රියෙන්: ප්‍රධාන මාර්ගයේ පිහිටි කැලණිය දුම්රිය ස්ථානයට කොළඹ කොටුවේ සිට නිතර ධාවනය වන සේවාවන් ලැබේ. දුම්රිය ස්ථානයේ සිට විහාරස්ථානය දක්වා ඇවිදීම විනාඩි 10–15ක් පමණ ගත වේ.
• බසයෙන්: SLTB සහ පුද්ගලික බස් මාර්ග කිහිපයක් කොළඹ පිටකොටුව බස් නැවතුම්පළ සහ කැලණිය නගරය අතර සම්බන්ධ කරයි.

කොළඹ පුළුල් සංචාරයක් සමඟ කැලණිය ඒකාබද්ධ කරන සංචාරකයින් සඳහා, රාජධානියේ යටත් විජිත සහ බෞද්ධ උරුමය එක් දිනක් තුළ ආවරණය කිරීමට ප්‍රායෝගික ක්‍රමයක් වන්නේ කොළඹ නගර සංචාරයක් සමඟ එය ඒකාබද්ධ කිරීමයි.

කැලණිය රජ මහා විහාරයේ ගරු සම්ප්‍රදායික රීති මොනවාද?

කැලණිය කෞතුකාගාරයක් නොව ක්‍රියාකාරී නමස්කාර ස්ථානයක් වන අතර, සංකීර්ණය පුරා සාම්ප්‍රදායික හැසිරීම් සංග්‍රහයන් අදාළ වේ.

• ඕනෑම දේවාල කාමරයකට ඇතුළු වීමට පෙර හෝ ස්තූප වේදිකාවට ළඟා වීමට පෙර පාවහන් ගලවන්න. නියමිත පාවහන් රාක්ක පිවිසුම්වල ඇත.
• ගෞරවනීය ලෙස ඇඳුම් අඳින්න: උරහිස් සහ දණහිස් ආවරණය විය යුතුය. සමහර විට පිවිසුමේදී සරම් ණයට ගැනීමට ලැබෙන නමුත්, ඔබේම සැහැල්ලු ආවරණයක් රැගෙන යාම වඩාත් විශ්වාසදායකය.
• බාහිර සංකීර්ණයේ ඡායාරූප ගැනීම සාමාන්‍යයෙන් අවසර ඇත. ප්‍රධාන පිළිම ගෙය තුළ, පදිංචි හිමිවරුන්ගේ උපදෙස් අනුගමනය කරන්න — සමහර ප්‍රදේශවල, විශේෂයෙන්ම ක්‍රියාකාරී නමස්කාරයේදී, ඡායාරූප ගැනීම සීමා කර ඇත.
• දේවාල කාමර තුළ නිහඬව කතා කරන්න. විහාරස්ථානය කාර්යබහුල ලෙස දැනිය හැකි නමුත්, පිළිම ගෙවල් තුළ වාතාවරණය චින්තනශීලී සන්සුන් බවකින් යුක්ත වන අතර සංචාරකයින් එයට ගරු කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.
• දේවාල කාමරයකින් පිටවන විට බුදු පිළිම වලට පිටුපාන්නේ නැතිව සිටින්න — හැරී යනවාට වඩා දොරටුව දක්වා පසුපසට ගමන් කරන්න.

බෞද්ධ නොවන සංචාරකයින්ටද කැලණියට පැමිණීම වටින්නේද?

ඔව්, එහි ආගමික වැදගත්කමෙන් ඔබ්බට බොහෝ හේතු නිසා. සෝලියස් මෙන්ඩිස්ගේ බිතුසිතුවම් විසිවන සියවසේ ශ්‍රී ලාංකික චිත්‍ර කලාවේ ඉතාම විශිෂ්ට උදාහරණ අතර පුළුල් ලෙස සැලකෙන අතර, බෞද්ධ පසුබිමක් නොමැති සංචාරකයින්ටද ඒවා දිවයිනේ විචිත්‍ර නිදර්ශන ඉතිහාසයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. ස්තූපයේ අසාමාන්‍ය ගෘහනිර්මාණ ස්වරූපය — පොලොන්නරුවහි ඉහළ නැගුණු අර්ධගෝලාකාර දාගැබ්වලට සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් — එය ස්වකීය වශයෙන්ම ගෘහනිර්මාණ ශිල්පීය වශයෙන් සිත්ගන්නා සුළුය. භික්ෂූන් තම දෛනික චර්යාවන් සිදු කරමින් සහ ගිහියන් පූජා පවත්වමින් සිටින මෙම සංකීර්ණයේ පොදු වාතාවරණය, වේදිකාගත සංස්කෘතික සංදර්ශනවලට අනුකරණය කළ නොහැකි සමකාලීන ශ්‍රී ලාංකික ආගමික ජීවිතයට සත්‍ය දොරටුවක් විවර කරයි.

කැලණිය, ආසන්නයේ ඇති ඉරණවිල වෙරළ තීරය හෝ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ සියලුම ආගම්වල වන්දනාකරුවන් ආකර්ෂණය කරන තවත් වැදගත් විහාරස්ථානයක් වන ඓතිහාසික අත්තනගල්ල රජ මහා විහාරය සමඟ හොඳින් ඒකාබද්ධ වේ.

ප්‍රායෝගික සංචාරක තොරතුරු