අම්බලන්ගොඩ වෙස් මුහුණු කර්මාන්තශාලාව සහ කෞතුකාගාරය

ශ්‍රී ලංකාවේ ශිල්ප සම්ප්‍රදායන් අතර වෙස් මුහුණු කැටයම් කලාව තරම් චාරිත්‍රානුකූල වැදගත්කමක් දරන සම්ප්‍රදායක් ඇත්තේ ඉතා ස්වල්පයකි. ඒ සම්ප්‍රදාය ඉතා හොඳින් ආරක්ෂා වී ඇති ස්ථානය වන්නේ අම්බලන්ගොඩ නම් වෙරළබඩ නගරයයි. කොළඹ සිට දකුණු දෙසට ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 90ක් දුරින් නිරිතදිග වෙරළ තීරයේ පිහිටි අම්බලන්ගොඩ පරම්පරා ගණනාවක් පුරා වෙස් මුහුණු නිෂ්පාදනය සමඟ සමාන පදයක් බවට පත්ව ඇත. එහි කේන්ද්‍රස්ථානය වන්නේ ආරියපාල සහ පුත්‍රයෝ — එකවර ක්‍රියාත්මක වැඩපොළක් ලෙසද, කෞතුකාගාරයක් ලෙසද, ශ්‍රී ලාංකික වෙස් මුහුණු සංස්කෘතියට පමණක් කැප වූ කුඩා විශේෂිත පුස්තකාලයක් ලෙසද ක්‍රියා කරන පවුල් ආයතනයකි.

ආරියපාල සහ පුත්‍රයෝ යනු කුමක්ද, එය වැදගත් වන්නේ ඇයි?

මෙම ආයතනය විජේසූරිය පවුල විසින් පරම්පරා පහක් පුරා පවත්වාගෙන යනු ලබන අතර, එය දිවයිනේ දීර්ඝතම කාලයක් අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක වන ශිල්ප ව්‍යාපාරවලින් එකක් බවට පත් කරයි. එහි නම පැමිණෙන්නේ ශ්‍රී ලංකාව බිහි කළ විශිෂ්ටතම වෙස් මුහුණු ශිල්පීන්ගෙන් කෙනෙකු ලෙස පුළුල් ලෙස සැලකෙන ප්‍රසිද්ධ මුතුන් මිත්තෙකු වූ ආරියපාල විජේසූරිය ගුරුන්නාන්සේගෙනි. පවුලේ කාර්යය භූමිකා දෙකක් අතර පැතිර පවතී: ලේඛනගත සංස්කෘතික වාර්තාවක් ජීවමානව තබා ගැනීම සහ කැටයම් කිරීමේ භෞතික කුසලතා වැඩ කරන ශිල්පීන්ට ප්‍රදානය කිරීම සහතික කිරීම.

එම භූමිකාව වඩ වඩාත් වැදගත් වෙමින් පවතී. කලක් වෙස් මුහුණුවලට ඒවායේ සමාජීය අරමුණ ලබා දුන් ප්‍රධාන චාරිත්‍ර ආකාර දෙක — සන්නි යකුම (සුව කිරීමේ යක් තොවිල් උත්සවය) සහ කෝලම් (හාස්‍යජනක සහ කථාන්තරාත්මක නැටුම් රඟහල) — ශ්‍රී ලාංකිකයන්ගේ එදිනෙදා ජීවිතයෙන් බොහෝ දුරට අතුරුදහන් වී ඇත. එම උත්සව පිරිහෙත්ම, ක්‍රියාකාරී චාරිත්‍රානුකූල වෙස් මුහුණු සඳහා ඇති ඉල්ලුමද ඒ සමඟම හැකිළී ගියේය. ඉතිරිව ඇත්තේ අර්ධ වශයෙන් සංචාරක ව්‍යාපාරය මගින් පවත්වාගෙන යනු ලබන කුඩා පරිමාණ කර්මාන්තයකි. එබැවින් ආරියපාල සහ පුත්‍රයෝ වැනි ආයතන සංස්කෘතික නැංගුරමක් මෙන්ම මෙම ශිල්පයට ප්‍රායෝගික ජීවන මාර්ගයක් ද වේ.

වෙස් මුහුණු සාදා ගන්නේ කෙසේද?

නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය පුරාණ ග්‍රන්ථවල ලේඛනගත කර ඇති පියවර අනුගමනය කරන අතර, එය එම ස්ථානයේ පිහිටි වැඩපොළේ දිග හැරෙන අයුරු නැරඹීම දකුණු වෙරළ තීරයේ ලබාගත හැකි වඩාත් සැබෑ ශිල්ප අත්දැකීම්වලින් එකකි.

1. දැව තෝරා ගැනීම. ශිල්පීන් ගොඩකඳුරු ගසේ (Strychnos nux-vomica) දැව භාවිතා කරන අතර, එය සවිස්තරාත්මක කැටයම් කිරීමට හොඳින් ප්‍රතිචාර දක්වන සාපේක්ෂව මෘදු ධාන්‍ය ස්වභාවය නිසා අගය කරනු ලැබේ.
2. වියළීම. කපන ලද කඳන් යුෂ සම්පූර්ණයෙන් බැස යන තෙක් වියළා, පසුව අපේක්ෂිත වෙස් මුහුණු වර්ගයට සරිලන ප්‍රමාණයේ කුට්ටිවලට කපා ගනු ලැබේ.
3. මූලික කැටයම. යකඩ පොලු, චිසල් සහ කුඩා මෙවලම් පරාසයක් භාවිතා කර මූලික හැඩය සකසනු ලබන අතර, සමානුපාතිකයන් සාම්ප්‍රදායික ග්‍රන්ථවල දක්වා ඇති මිනුම්වලින් ලබා ගනු ලැබේ.
4. දුම් ගැස්වීම. මූලික හැඩයට සකසන ලද කොටස් විශාල උදුනක් මත රාක්කවල තබා දුම් ගස්වනු ලබන අතර, මෙම පියවර නිමි වෙස් මුහුණ කාලයත් සමඟ කෘමි හානිවලින් ආරක්ෂා කරයි.
5. සවිස්තරාත්මක කැටයම සහ සුමටනය. දැව කල් පිරීමෙන් පසු, එක් එක් වෙස් මුහුණට එහි ස්වභාවය ලබා දෙන විස්තීර්ණ මුහුණු ඉරියව් — ඉදිමුණු ඇස්, ස්ථර කළ දළ, සර්පාකාර හිස් පළඳනා — නිර්මාණය කෙරේ.
6. පින්තාරු කිරීම. සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමයට සකස් කරන ලද තීන්ත භාවිතා කර වර්ණ යොදනු ලැබේ. වර්ණ මාලාව ශාස්ත්‍රීය සම්මුතිය අනුගමනය කරයි: නිශ්චිත වර්ණ නිශ්චිත චරිතවලට සහ චාරිත්‍රයේ හෝ කථාවේ ඒවායේ භූමිකාවලට අනුරූප වේ.

බොහෝ විවෘත වේලාවන්හිදී අමුත්තන්ට ශිල්පීන් වැඩ කරන අයුරු නැරඹිය හැකි අතර, වැඩපොළ කුඩා බැවින් එය වේදිකාගත රඟ දැක්වීමක් ලෙස නොදැනෙන ලෙස ක්‍රියාවලිය සමීපව නිරීක්ෂණය කළ හැකිය.

කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනය වන්නේ කුමක්ද?

කෞතුකාගාර අංශයේ සමස්තයක් ලෙස වෙස් මුහුණු 120ක පමණ එකතුවක් ඇති නමුත්, අවකාශ සීමා නිසා සියල්ල එකවර ප්‍රදර්ශනය කළ නොහැක. ස්ථිරව ප්‍රදර්ශනය වන්නේ සම්පූර්ණ කට්ටල දෙකකි: එකක් සන්නි යකුම චාරිත්‍රයේ සම්පූර්ණ චරිත පෙළ නියෝජනය කරන අතර, අනෙක කෝලම් නැටුම් සම්ප්‍රදායේ චරිත ආවරණය කරයි.

සන්නි වෙස් මුහුණු වඩාත් වහා ආකර්ෂණය කරන ඒවා අතර වේ — එකිනෙකට වෙනස් යක් රූප 18ක් වන අතර, ඒ සෑම එකක්ම උත්සවය සුව කිරීමට අදහස් කළ නිශ්චිත රෝගයකට හෝ පීඩාවකට අනුරූප වේ. ඒවායේ අතිශයෝක්තිගත ලක්ෂණ සහ දීප්තිමත් වර්ණ දුර සිට ගිනි එළියෙන් කියවිය හැකි වන පරිදි සැලසුම් කර තිබූ අතර, ප්‍රදර්ශන පෙට්ටියක තිබියදී පවා ඒවා අමු දෘශ්‍ය බලයක් රඳවා ගනී. කෝලම් එකතුව ඊට වෙනස්ව, එම සම්ප්‍රදායේ උපහාසාත්මක සහ නාට්‍යමය ස්වභාවය පිළිබිඹු කරමින්, පුරාණෝක්ති රූප සමඟ මිනිස් සහ රාජකීය චරිත ද ඇතුළත් කරයි.

වෙස් මුහුණු සමඟම, කෞතුකාගාරය ප්‍රාථමික කැටයම් මෙවලම් සහ වෙස් මුහුණු මුලින් සාදන ලද චාරිත්‍රානුකූල පසුබිම් පැහැදිලි කරන සන්දර්භීය ද්‍රව්‍ය ද ප්‍රදර්ශනය කරයි.

වෙස් මුහුණු පුස්තකාලයේ ඇත්තේ කුමක්ද?

ආරියපාල සහ පුත්‍රයෝ හි පුස්තකාලය ශ්‍රී ලංකාවේ මෙවැනි ආකාරයේ එකම විශේෂිත එකතුව ලෙස සැලකේ. එහි මානව විද්‍යාත්මක වාර්තා, ඓතිහාසික විස්තර සහ ශ්‍රී ලාංකික වෙස් මුහුණු හා සම්බන්ධ රංග සම්ප්‍රදායන් පිළිබඳ ලේඛනගත තොරතුරු ඇත. පර්යේෂකයන්ට, සංස්කෘතික ඉතිහාසඥයන්ට හෝ සාමාන්‍ය කෞතුකාගාර සංචාරයකට වඩා ගැඹුරට යාමට කැමති කුතුහලයෙන් පෙළෙන සංචාරකයන්ට, වෙනත් තැනක සොයා ගැනීමට සැබවින්ම අපහසු මට්ටමේ විස්තරයක් එය ලබා දෙයි. ප්‍රවේශය සාමාන්‍යයෙන් පුළුල් මධ්‍යස්ථානයට යන සංචාරයක කොටසක් ලෙස ලබා ගත හැකිය.

පුළුල් දකුණු වෙරළ ගමන් විස්තරයකට අම්බලන්ගොඩ ගැළපෙන්නේ කෙසේද?

අම්බලන්ගොඩ පිහිටා ඇත්තේ කොළඹ සහ ගාල්ල අතර වෙරළබඩ මහා මාර්ගයේ බැවින්, ඕනෑම දකුණු වෙරළ ගමනක ස්වාභාවික නැවතුමකි. වෙස් මුහුණු කර්මාන්ත ශාලාවට සහ කෞතුකාගාරයට යන සංචාරයක් සාමාන්‍යයෙන් පැය එකත් දෙකත් අතර කාලයක් ගත වේ. නගරයටම, තව දකුණට ඇති වඩාත් සංචාරක ජනප්‍රිය වෙරළවලින් වෙනස් වූ, ක්‍රියාශීලී, ඉක්මන් නොවන ස්වභාවයක් ඇත.

ඔබ වෙරළ තීරයේ ගමන් කරන්නේ නම්, ආසන්නයේ ඇති මාදු ගඟේ කලපුවේ මාදු ගඟ සෆාරි ස්වාභාවික අනුපූරකයකි — එම දිනයටම වෙනස් ආකාරයේ දේශීය අත්දැකීමක් එක් කරන කඩොලාන බෝට්ටු ගමනකි. දකුණට ගමන් කරන විට ඊළඟ තාර්කික නැවතුම වන්නේ ගාල්ල නගර සංචාරය වන අතර, එය UNESCO ලැයිස්තුගත ලන්දේසි බලකොටුවක් ගමන් විස්තරයට එක් කරයි.

අම්බලන්ගොඩට යාමට හොඳම කාලය කවදාද?

ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග වෙරළ තීරය වියළිම සහ වඩාත් සනසන සුළු වන්නේ දෙසැම්බර් සහ අප්‍රේල් අතර කාලයේදීය. එම කාලයේදී ඊසානදිග මෝසම දිවයිනේ මෙම පැත්තට පැහැදිලි අහසක් ගෙන එයි. ආරියපාල සහ පුත්‍රයෝ වැඩපොළ සහ කෞතුකාගාරය වසර පුරා නැරඹිය හැකි නමුත්, මැයි සහ සැප්තැම්බර් අතර ගමන් කිරීම යනු අධික වර්ෂාව සහ ඉඳහිට රළු මුහුද ගෙන එන නිරිතදිග මෝසම සමඟ ගනුදෙනු කිරීමයි. සංචාරය වෙරළ කාලයක් හෝ කලපුවේ බෝට්ටු විනෝද චාරිකාවක් සමඟ ඒකාබද්ධ කරන්නේ නම්, වියළි කාල අවධිය වඩාත් වඩාත් සුදුසුය.

කොළඹ සිට අම්බලන්ගොඩට යන්නේ කෙසේද?

අම්බලන්ගොඩ කොළඹට දකුණින් ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 90ක් දුරින් පිහිටා ඇති අතර, ගමනාගමනය අනුව සාමාන්‍යයෙන් මාර්ගයෙන් පැය දෙකක පමණ කාලයක් ගත වේ. දක්ෂිණ අධිවේගී මාර්ගය (E01) පැරණි වෙරළබඩ මාර්ගයට සාපේක්ෂව ගමන් කාලය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කරයි. වෙරළබඩ මාර්ගයේ දුම්රිය අම්බලන්ගොඩ දුම්රිය ස්ථානයේ නතර වන අතර, කොළඹ කොටුව සිට ගමන දුම්රියෙන් ආසන්න වශයෙන් පැය දෙකත් දෙකහමාරත් අතර කාලයක් ගත වේ. කොළඹ ගුවන් තොටුපළේ සිට කෙලින්ම අම්බලන්ගොඩට පෞද්ගලික ප්‍රවාහන සේවාවක් යනු ගමන් මලු සමඟ හෝ තද කාලසටහනක ගමන් කරන සංචාරකයන්ට වඩාත් පහසු විකල්පයයි.

සංචාරයට පෙර දැනගත යුත්තේ කුමක්ද?

• වැඩපොළ සැබෑ නිෂ්පාදන පහසුකමක් ලෙස ක්‍රියා කරයි, නැවත රඟ දැක්වීමක් නොවේ — ශිල්පීන් වාණිජ කාල සීමාවලට අනුව වැඩ කරන බැවින්, සෑම සංචාරයකදීම ක්‍රියාවලියේ සමහර අදියර දැකගත නොහැකි විය හැක.
• වෙස් මුහුණු එම ස්ථානයේදීම මිලදී ගත හැකි අතර, කුඩා අලංකාර කෑලිවල සිට සම්පූර්ණ චාරිත්‍රානුකූල වෙස් මුහුණු දක්වා පරාසයක පවතී. ගුණාත්මක භාවය විවිධ වන අතර, ආරියපාල සහ පුත්‍රයෝ හි නිපදවන කෑලි සාමාන්‍යයෙන් සංචාරකයන්ට ලබා ගත හැකි වඩාත් අව්‍යාජ ඒවා අතර සැලකේ.
• කෞතුකාගාර සහ වැඩපොළ ප්‍රදේශවල ඡායාරූපකරණයට සාමාන්‍යයෙන් අවසර ඇත, නමුත් පැමිණීමේදී කාර්ය මණ්ඩලයෙන් තහවුරු කර ගැනීම ආචාරශීලී වේ.
• පුස්තකාලය ක්‍රියාත්මක ලේඛනාගාරයකි; නිශ්චිත පර්යේෂණ උනන්දුවක් ඇති අමුත්තන් කල්තියා මධ්‍යස්ථානය සම්බන්ධ කර ගැනීමට කැමති විය හැක.