<p>ශ්‍රී ලාංකේය ජන සම්ප්‍රදායේ ඇති වඩාත් සුවිශේෂී කලා නිර්මාණ අතුරින් එකක් වන සන්නි වෙස් මුහුණු යනු, <em>සන්නි යකුම</em> නම් වූ විශේෂිත සුව කිරීමේ උත්සවයකදී පළඳිනු ලබන කැටයම් කළ ලී වෙස් මුහුණු ය. එම දහඅට වෙස් මුහුණු අතුරින් සෑම එකක් ම යම් යම් රෝග හෝ රෝග ලක්ෂණ ඇති කරන බව විශ්වාස කෙරෙන යකෙකු නියෝජනය කරන අතර, ඒවා එක්ව රට තුළ තවමත් පවත්වනු ලබන පැරණිතම චාරිත්‍රානුකූල සුව කිරීමේ පිළිවෙත් අතුරින් එකක කේන්ද්‍රස්ථානය සාදයි.</p> <h2>සන්නි යකුම චාරිත්‍රය යනු කුමක් ද?</h2> <p>සන්නි යකුම — සමහර විට <em>දහ අට සන්නිය</em> ලෙස ද ලියනු ලබන අතර, එහි අරුත දහඅට රෝග යන්නයි — යනු <em>තොවිල්</em> ලෙස හැඳින්වෙන පුළුල් චාරිත්‍ර කාණ්ඩයට අයත් සාම්ප්‍රදායික සිංහල භූතාත්ම උත්සවයකි. එම නම සෘජුව ම සිංහල භාෂාවෙන් ලබාගෙන ඇත: <em>සන්නිය</em> යන්නෙන් රෝගය හෝ රෝග ලක්ෂණය අදහස් වන අතර, <em>යකුම</em> යන්නෙන් යක්ෂ චාරිත්‍රය අදහස් වේ.</p> <p>මෙම උත්සවය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන සම්භාව්‍ය නර්තන සම්ප්‍රදායන් තුනෙන් එකක් වන පහතරට නර්තන සම්ප්‍රදායට අයත් වේ. එය අතීතයේ සිට ම දකුණු හා බටහිර වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පවත්වනු ලබන අතර, එහි ආරම්භයේ නිශ්චිත දිනය නොදනී. මෙම චාරිත්‍රය සාමාන්‍යයෙන් සන්ධ්‍යාවේ සිට අලුයම දක්වා පැවැත්වෙන අතර, එහි ව්‍යුහය ප්‍රධාන අදියර දෙකකට බෙදේ: <em>අට පාලිය</em> සහ <em>දහ අට සන්නිය</em>.</p> <p>රෝග ඇති වන්නේ යක්ෂ බලපෑම් නිසා ය යන විශ්වාසය මෙම උත්සවයේ කේන්ද්‍රීය කරුණයි. මෙම චාරිත්‍රය හුදෙක් අධිස්වාභාවික බලවේගවලට ආයාචනා කිරීමක් පමණක් නොවේ — එය වගකිව යුතු යකා කැඳවා, හාස්‍යජනක හා සමහර විට ප්‍රකෝපකාරී දෙබස් මගින් ඔහුව මුහුණ දී නින්දාවට පත් කර, පසුව ඔහුව නැවත යක්ෂ ලෝකයට පලවා හරියි. නිරීක්ෂකයන් හා සහභාගිවන්නන් මෙම සිදුවීම එකවර ආගමික උත්සවයක්, නාට්‍යමය ප්‍රසංගයක් සහ වෛද්‍යමය මැදිහත්වීමක් ලෙස වටහා ගනිති.</p> <h2>මෙම උත්සවය පවත්වන්නේ කවුද — සහ කෙසේ ද?</h2> <p>ප්‍රධාන ප්‍රාණගුණකරු <em>ඇදුරා</em> හෝ <em>යකදුරා</em> ලෙස හැඳින්වේ. ඔහු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ධීවර හා ගොවි ප්‍රජාවන් තුළ ගැඹුරින් මුල් බැසගත් ශාමන්-සුව කරන්නෙකි. චාරිත්‍රය ආරම්භ කිරීමට පෙර, යකදුරා රෝගියාගේ තත්ත්වය සැබවින් ම යක්ෂ බලපෑමක ප්‍රතිඵලයක් ද යන්න තක්සේරු කර, උත්සවය සඳහා සුබ වේලාවක් තෝරා ගනී — සැමවිට ම රාත්‍රියේ, අලුයම දක්වා පැවැත්වේ.</p> <p>ප්‍රාණගුණකරුවන් විචිත්‍රවත්, දීප්තිමත් වර්ණවලින් යුත් ඇඳුම් සහ සුවිශේෂී කැටයම් කළ වෙස් මුහුණු පළඳිති. නර්තන අනුපිළිවෙල ශාරීරිකව ඉල්ලුම් සහගත ය; අඛණ්ඩ බෙර වාදන රටාවල රිද්මයට වේගවත්, සංකීර්ණ පාද චලන සහ කැරකෙන චලන ඇතුළත් වේ. ප්‍රසංගය පුරාවට, බෙර වාදකයා සහ යකා රඟපාන වෙස් මුහුණු පැළඳි නර්තන ශිල්පියා අතර පිටපත් කළ හාස්‍යජනක දෙබස් සිදු වේ — මෙම අංගය විනෝදාස්වාදය සහ චාරිත්‍රානුකූල කාර්යය යන දෙකට ම සේවය කරයි: යකා නින්දාවට පත් කිරීමෙන් රෝගියා කෙරෙහි ඔහුගේ බලය ගිලිහී යයි.</p> <p>මෙම උත්සවය අනිමිස්ත ජන විශ්වාසය බෞද්ධ විශ්ව දර්ශනය සමග මුසු කරයි. එය බෞද්ධ පිළිවෙතට පටහැනි යැයි නොසැලකේ; ඒ වෙනුවට, එය සිංහල ගම්බද ජීවිතයේ පුළුල් අධ්‍යාත්මික භූ දර්ශනය තුළ පිළිගත් ස්ථානයක් හිමි කර ගනී, ඒ මහනුවර පැවැත්වෙන <a href="/pages/esala-perahera-festival">ඇසළ පෙරහැර උත්සවය</a> බ්‍රාහ්මණික හා බෞද්ධ චාරිත්‍ර එකට ගෙතෙන ආකාරයට සමානව ය.</p> <h2>දහඅට සන්නි යක්ෂයන් යනු කවුද?</h2> <p>දහඅට වෙස් මුහුණු අතුරින් සෑම එකක් ම නිශ්චිත රෝගයක් හෝ රෝග ලක්ෂණ සමූහයක් සමග සම්බන්ධ නම් කළ යකෙකුට (සන්නියකට) අනුරූප වේ. මෙම වර්ගීකරණය විශිෂ්ටයි: Mark S. Bailey සහ H. Janaka de Silva ඇතුළු ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂකයන් සඳහන් කර ඇත්තේ, දහඅට තත්ත්ව හඳුනාගත හැකි රෝග කාණ්ඩවලට ලිහිල්ව ගැළපෙන බව ය; එයින් පෙනී යන්නේ මෙම ක්‍රමය මිථ්‍යාමය රාමුවක් තුළ ආනුභවික වෛද්‍ය නිරීක්ෂණ කේතාංකනය කරන බව ය.</p> <p>යක්ෂයන් ශාරීරික හා මානසික තත්ත්ව පුරා විහිදේ. ඓතිහාසික වාර්තාවල නිරන්තරයෙන් දිස්වන සමහර උදාහරණ අතරට ඇතුළත් වන්නේ:</p> <ul> <li><strong>කෝල සන්නිය</strong> — මුල් යකා, උමතුව හා ප්‍රචණ්ඩ හැසිරීම් සමග සම්බන්ධ ය</li> <li><strong>මාරු සන්නිය</strong> — මරණය වැනි තත්ත්ව හෝ මරණාසන්න රෝග සමග සම්බන්ධ ය</li> <li><strong>බිහිරි සන්නිය</strong> — බිහිරිභාවය හා ශ්‍රවණ අඩුවීම සමග සම්බන්ධ ය</li> <li><strong>නාග සන්නිය</strong> — සර්ප දෂ්ටනය හෝ සමේ රෝග සමග සම්බන්ධ ය</li> <li><strong>දේව සන්නිය</strong> — උණ සමග සම්බන්ධ ය</li> <li><strong>කාන සන්නිය</strong> — අක්ෂි රෝග හෝ අන්ධභාවය සමග සම්බන්ධ ය</li> <li><strong>ගිනි ජල සන්නිය</strong> — දැවෙන සංවේදන හා පිපාසය සමග සම්බන්ධ ය</li> <li><strong>සෙලෙස්ම සන්නිය</strong> — සෙම හා ශ්වසන රෝග සමග සම්බන්ධ ය</li> </ul> <p>ඉතිරි යක්ෂයන් වමනය, අංශභාගය, වෙව්ලීම සහ ආමාශ රෝග ඇතුළු තත්ත්ව ආවරණය කරයි. දහඅට දෙනාගේ සම්පූර්ණ ලැයිස්තුව ශාස්ත්‍රීය සාහිත්‍යයේ ලේඛනගත කර ඇතත්, නිශ්චිත නම් හා ආශ්‍රිත රෝග ප්‍රාදේශීය සම්ප්‍රදායන් අතර සුළු වශයෙන් වෙනස් වේ.</p> <h2>සන්නි යක්ෂයන්ගේ සම්භව කතාව කුමක් ද?</h2> <p>සන්නි යකුමේ මූලික පුරාවෘත්තය චාරිත්‍රය ආරම්භයේදී විස්තීර්ණ චාරිත්‍රානුකූල පද්‍යයෙන් විස්තර කෙරේ. සම්ප්‍රදායට අනුව, දහඅට යක්ෂයන්ගේ සම්භවය බුදුන් වහන්සේගේ කාලයේ පුරාණ ඉන්දියාවේ සිදු වූ සිදුවීමක් දක්වා දිවෙයි.</p> <p>වෛශාලියේ ලිච්ඡවී රජු තම බිසව කාමමිථ්‍යාචාරයේ යෙදුණු බවට සැක කොට ඇයව මරණ දඬුවමට නියම කළේ ය. ඇය ගර්භනීව සිටියදී මරා දමන ලදී; ඇගේ මරණ මොහොතේ උපන් පුතු, ඇගේ මළ සිරුර අසල වැඩී උමතුවේ යකා වන කෝල සන්නිය ලෙස ප්‍රකට විය. තම පියා කෙරෙහි ශෝකයෙන් හා කෝපයෙන් මෙහෙයවනු ලැබූ කෝල සන්නිය පළිගැනීමක් සෙවී ය. ඔහු විෂ ගුලි දහඅටක් සාදා, මන්ත්‍ර ගුරුකම් මගින් ඒවා දහඅට යක්ෂයන් බවට පරිවර්තනය කොට, ඔවුන් නගරයට එරෙහිව මෙහෙයවී ය. ඔවුන් එක්ව විනාශය ගෙන ආ අතර, දිනකට දහස් ගණනක් මරා දැමූ හ. අවසානයේ බුදුන් වහන්සේ මැදිහත් වී, යක්ෂයන් හීලෑ කොට, නිසි චාරිත්‍රයකින් කැඳවනු ලබන විට පමණක් මිනිසුන්ට හානි කිරීමට සහ නිවැරදි උත්සව පවත්වන ලද අයව නිදහස් කිරීමට ඔවුන්ට පොරොන්දු වීමට බල කළ සේක.</p> <p>මෙම ආඛ්‍යානය චාරිත්‍රය සඳහා දේවධර්මීය සාධාරණීකරණය සපයයි: යක්ෂයන් ගිවිසුමකින් බැඳී සිටින අතර, උත්සවය ඔවුන්ගේ ඉවත්වීම බල කිරීමට එම ගිවිසුම ආයාචනා කරයි.</p> <h2>සන්නි වෙස් මුහුණු සාදන්නේ කෙසේ ද — ඒවා පෙනෙන්නේ කෙසේ ද?</h2> <p>සන්නි වෙස් මුහුණු සැහැල්ලු දැවයෙන් කැටයම් කරනු ලැබේ — සාම්ප්‍රදායිකව <em>කදුරු</em> ලීයෙන් — එය වැඩ කිරීමට පහසු වන අතර අඛණ්ඩ නර්තනය අතරතුර පැළඳීමට තරම් සැහැල්ලු ය. සෑම වෙස් මුහුණක් ම නිර්භීත, ප්‍රතිවිරුද්ධ වර්ණවලින් පින්තාරු කරනු ලැබේ. මුහුණු සෑම විට ම පාහේ අතිශයෝක්තියෙන් හා විකාරරූපී ය: ඉදිමුණු ඇස්, පිටතට නෙරා ආ දත්, විවෘත මුඛ සහ විකෘති ලක්ෂණ චරිතයේ යක්ෂ අනන්‍යතාවය ක්ෂණිකව සංඥා කරයි.</p> <p>ප්‍රධාන යකා වන කෝල සන්නියගේ වෙස් මුහුණ වඩාත් විස්තීර්ණ වන අතර බොහෝ විට සංයුක්ත සැලසුමක බහු මුහුණු සහිතව දිස් වේ — සමහර අනුවාදවල කේන්ද්‍රීය මුහුණක් වටා දහඅට කුඩා මුහුණු පෙළගස්වා ඇත. ඉතිරි දහහත් යක්ෂයන් සඳහා වන තනි වෙස් මුහුණු සාමාන්‍යයෙන් ඒක මුහුණු සහිත නමුත්, සෑම එකක් ම හඳුනාගැනීමේ දෘශ්‍ය සලකුණු දරයි: බිහිරි සන්නිය අවහිර වූ හෝ විකෘති වූ කන් පෙන්විය හැකි අතර, නාග සන්නිය බොහෝ විට නාග රූප ඇතුළත් කරයි.</p> <p>ඒවායේ චාරිත්‍රානුකූල භාවිතයෙන් ඔබ්බට, සන්නි වෙස් මුහුණු ශ්‍රී ලාංකේය ශිල්පයේ වඩාත් හඳුනාගත හැකි ආකාර අතුරින් එකක් බවට පත් වී ඇත. ඒවා දකුණු වෙරළ තීරයේ වැඩමුළුවල, විශේෂයෙන් ශ්‍රී ලාංකේය වෙස් මුහුණු නිර්මාණයේ කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස සැලකෙන අම්බලන්ගොඩ අවට නිපදවනු ලැබේ. අම්බලන්ගොඩ සහ කොළඹ කෞතුකාගාරවල සැලකිය යුතු එකතු ඇති අතර, මෙම වෙස් මුහුණු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකේය ද්‍රව්‍යමය සංස්කෘතිය පිළිබඳ අධ්‍යයනවල පුළුල්ව ලේඛනගත කර ඇත.</p> <h2>ශ්‍රී ලංකාවේ සන්නි වෙස් මුහුණු සහ සන්නි යකුම දැකිය හැක්කේ කොතැනින් ද?</h2> <p>දකුණු වෙරළ තීරයේ අම්බලන්ගොඩ වෙස් මුහුණු කෞතුකාගාරයේ සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකේය වෙස් මුහුණුවල වඩාත් පුළුල් එකතු අතුරින් එකක් ඇති අතර, සන්දර්භීය පැහැදිලි කිරීම් සහිතව සම්පූර්ණ දහඅට සන්නි වෙස් මුහුණු කට්ටලය ද ඊට ඇතුළත් ය. එම නගරයේ ම වෙස් මුහුණු කැටයම් වැඩමුළු මගින් ශිල්ප ක්‍රියාවලිය නිරීක්ෂණය කිරීමේ අවස්ථාව සපයයි.</p> <p>සැබෑ සන්නි යකුම උත්සව පෞද්ගලික චාරිත්‍රානුකූල සිදුවීම් වන අතර, රෝගී ගෘහස්ථ සාමාජිකයෙකු වෙනුවෙන් පවුලක ඉල්ලීම මත පවත්වනු ලබන අතර, සංචාරක ප්‍රසංග නොවේ. කෙසේ වෙතත්, කොළඹ සහ දකුණු වෙරළ තීරයේ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන ඉඳහිට අමුත්තන් සඳහා නර්තන අනුපිළිවෙල සහ වෙස් මුහුණු සම්ප්‍රදායන් පිළිබඳ අධ්‍යාපනික ප්‍රදර්ශන වේදිකාගත කරයි.</p> <p>පහතරට නර්තන සම්ප්‍රදාය ප්‍රබල ම දකුණු හා බටහිර පළාත්, ජීවමාන චාරිත්‍රානුකූල සන්දර්භය හමුවීමට බොහෝ දුරට ඉඩ ඇති ප්‍රදේශ වේ. <a href="/pages/galle-city-tour">ගාල්ල නගර සංචාරයක්</a> අම්බලන්ගොඩ සංචාරයක් සමග ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් වෙස් මුහුණු කැටයම් උරුමය ඇතුළත් ප්‍රායෝගික දකුණු වෙරළබඩ ගමන් මාර්ගයක් සපයයි.</p> <h2>චාරිත්‍රයෙන් ඔබ්බට සන්නි වෙස් මුහුණු වැදගත් වන්නේ ඇයි?</h2> <p>සන්නි ක්‍රමය බහු විෂයයන්හි ඡේදනයක් නියෝජනය කරයි: එය එකවර ජන ආගමේ ප්‍රකාශනයක්, මුඛ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායක්, රෝග වර්ගීකරණයක්, ප්‍රසංග කලාවක් සහ ශිල්ප සම්ප්‍රදායකි. වෛද්‍ය මානව විද්‍යාවේ පර්යේෂකයන් සඳහන් කර ඇත්තේ, චාරිත්‍රය තුළ අන්තර්ගත දහඅට-කාණ්ඩ රෝග වර්ගීකරණය විවිධ ආකාරයේ ශාරීරික දුක් වේදනා පිළිබඳ සංකීර්ණ, පූර්ව-විද්‍යාත්මක වුව ද, අවබෝධයක් පෙන්වන බව ය.</p> <p>ප්‍රසංග කලාවක් ලෙස, දහ අට සන්නිය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන පහතරට නර්තන සම්ප්‍රදායන් අතුරින් එකක් ලෙස නිල වශයෙන් පිළිගැනේ. වෙස් මුහුණ, ඇඳුම, අත්තනෝමතික දෙබස් සහ අවනද්ධ වාදන සහාය එක්වීම නිසා එය කලාපයේ වඩාත් නාට්‍යමය වශයෙන් සංකීර්ණ චාරිත්‍ර ආකාර අතුරින් එකක් බවට පත් කරයි.</p> <p>වෙස් මුහුණු ම පරම්පරා ගණනාවක් පුරා ශ්‍රී ලාංකේය දෘශ්‍ය කලාවට සහ වාණිජ ශිල්පයට බලපෑම් කර ඇත. ඒවායේ නිර්භීත ග්‍රැෆික් භාෂාව — විකෘතිය, දීප්තිමත් වර්ණ, සංකේතාත්මක ස්වරූපය — සමකාලීන ශ්‍රී ලාංකේය සැලසුම් සහ ශිල්ප නිෂ්පාදනවල අඛණ්ඩව යොමු කෙරේ.</p>