උතුරු-මධ්යම ශ්රී ලංකාවේ හිරු රශ්මියෙන් දැවෙන පැතලි තැනිතලා මධ්යයේ හදිසියේ මතු වන රිටිගල, මෙම කලාපයේ වෙනත් කිසිවකට සමාන නොවන කන්දකි. මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 766ක් උසැති — අවට පහත් බිම්වලට වඩා දළවශයෙන් මීටර් 600කින් උස — එය උතුරු වියළි කලාපයේ උසම ස්ථානය වන අතර, සිගිරිය, දඹුල්ල සහ මිහින්තලය එකට එකතු කළ විටට වඩා උසය. එහි වනාවරණයෙන් වැසුණු බෑවුම් දිවයිනේ පැරණිතම සහ අඩුවෙන්ම සංචාරකයන් පැමිණෙන වන සංඝාරාම අතුරින් එකකට රැකවරණය සපයන අතර, එහි විශේෂිත කුඩා දේශගුණය වියළි කලාප භූමියක වැඩෙනු අපේක්ෂා නොකරන ශාක සමූහයන් පවත්වා ගෙන යයි. හුරුපුරුදු සංස්කෘතික ත්රිකෝණ චාරිකා මාර්ගයෙන් ඉවත් වීමට කැමති සංචාරකයන් සඳහා, රිටිගල සැබවින්ම දුර්ලභ දෙයක් ලබා දෙයි: හුදකලාව, පාරිසරික අසාමාන්යතාව, සහ එක් අර්ධදින චාරිකාවක් තුළ ස්ථර ගත ඉතිහාසයක්.
රිටිගල කන්දේ ඉතිහාසය කුමක්ද?
රිටිගල යන නම පැරණි පාලි නාමයක් වන අරිට්ඨ පබ්බත — "භයානක කන්ද" — යන්නෙන් උපත ලබා ඇති අතර, එය ශ්රී ලංකාවේ පස්වන සියවසේ වංශකතාව වන මහාවංශයේ සඳහන් වේ. පදිංචියේ ස්ථානයක් ලෙස මෙම කන්දේ ඉතිහාසය එම ග්රන්ථයට පෙර පවා පැවතුණි. සංඝාරාම ස්ථානයේ ඇති ශිලා ලිපි සහ ගෘහ නිර්මාණ සාක්ෂි ක්රිස්තු පූර්ව පළමු සියවසේ හෝ ඊට පෙර සිට වාසය පිළිබඳව ඇඟවේ, එහි පාමුල ඇති ජලාශය ක්රිස්තු පූර්ව 4වන සියවස පමණ අනුරාධපුරය පාලනය කළ පඬුකාභය රජු සමඟ සම්ප්රදායානුකූලව සම්බන්ධ කරනු ලැබේ.
රිටිගල අනුරාධපුරයට සැතපුම් 43ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇති අතර එම පුරාණ නගරයේ සංස්කෘතික සෙවණේ දිගු කලක් තිස්සේ පැවතුණි. එනමුත් එහි දුර්ගමභාවය එය තෝරාගත් භික්ෂූන්ට හරියටම ආකර්ෂණීය වූ කරුණ විය: වනවාසී තපස්වීන්ගේ පංසුකූලික සම්ප්රදාය, හරියටම මෙවැනි හුදකලා, වනාවරණයෙන් වැසුණු කඳු ප්රිය කළේය. අද පවතින නටබුන් සංකීර්ණ හා ස්වයංපෝෂිත භික්ෂු සමාජයක පිළිබිඹුවක් දක්වයි, ප්රදර්ශනය සඳහා ගොඩනඟන ලද මහා රාජකීය ස්ථාපනයක් නොවේ.
රිටිගල සමඟ සම්බන්ධ වූ ජනප්රවාද මොනවාද?
රිටිගල සමඟ ජනප්රවාදයන් විශාල ප්රමාණයක් එකතු වී ඇත. එක් නොනැසී පවතින සම්ප්රදායක් පවසන්නේ, මෙම කන්ද යක්ෂයන් විසින් ආරක්ෂා කරන බවයි — මුල් සිංහල ග්රන්ථවල සුපිරි මානව බලැති, ගෞරවයට සුදුසු ජීවීන් ලෙස විස්තර කර ඇති එම යක්ෂයන් — එනමුත් දිවංගත මහාචාර්ය වල්පොල ශ්රී රාහුල ඇතුළු ඇතැම් විද්වතුන් යෝජනා කරන්නේ, එම පදය වරෙක මෙම දිවයිනේ බුද්ධාගමට පෙර සිටි ආදී ප්රජාවන් හැඳින්වීමට භාවිත කළ බවයි.
පඬුකාභය කුමරු තම මාමලා අට දෙනා සමඟ ඇති කරගත් සටන් කටයුතුවලදී යක්ෂයන් විසින් උපකාර ලබා දුන් බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ; මෙම සටන් කොටසක් මෙම කන්දේ පාමුලදී සිදු වූවා විය. වෙනම ප්රාදේශීය ජනප්රවාදයක් මහාකාය දෙදෙනෙකු වන සෝම සහ ජයසේන අතර පැවති ද්වන්ද්ව සටනක් විස්තර කරයි; මෙම තරගයේදී සෝම මියගිය අතර, ජයසේනගේ නම සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ වාචික සම්ප්රදායේ රැඳී පැවතුණි.
වඩාත් ප්රචලිත කතාව රිටිගල හින්දු මහා කාව්යය වන රාමායණය සමඟ සම්බන්ධ කරයි. මෙම වාර්තාව අනුව, හනුමාන් දෙවියෝ තුවාල වූ ලක්ෂ්මණ කුමරුට ප්රබෝධ ගැන්වීම සඳහා ඖෂධීය පැළෑටි ගැබ් වූ හිමාලයානු කන්දක කොටසක් රැගෙන ගියහ. මෙම චාරිකාව අතරතුර කන්දේ කොටසක් රිටිගල මතට වැටුණි — සමුළුවේ ශාක වර්ග අවට වියළි කලාප තැනිතලාවලට වඩා මෙතරම් වෙනස් ලෙස පෙනෙන්නේ මන්දැයි පැහැදිලි කිරීමට ඉදිරිපත් කරන ජනප්රවාදයකි. සම්බන්ධිත කතාවක් විස්තර කරන්නේ, දිවයිනේ සීතා සොයා ගැනීමෙන් පසු, හනුමාන් දකුණු ඉන්දියාව දෙසට පැනීමට රිටිගල කන්ද ආරම්භක ස්ථානයක් ලෙස භාවිත කළ බවයි.
ජනප්රවාද ගැන කෙනෙකු කුමක් සිතුවද, එක් කරුණක් මත ඒවා එකඟ වේ: රිටිගලේ අසාමාන්ය ශාක ප්රභේද බොහෝ කලක් තිස්සේ ජනයා අවුල් කරවා ඇත.
රිටිගලේ දේශගුණය සහ පරිසර විද්යාව මෙතරම් අසාමාන්ය වන්නේ ඇයි?
රිටිගලේ කුළුණු හතර තෙත සහිත ජල වාෂ්ප ගෙන එන සුළං අවහිර කරමින්, ඉහළ බෑවුම් අවට තැනිතලාවලට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස තෙත් කරන ස්ථීර වර්ෂාපතනයක් උපදවයි. ඊසාන දිග මෝසම් සමයේදී (දළ වශයෙන් දෙසැම්බර් සිට පෙබරවාරි දක්වා), රිටිගල මුළු වියළි කලාපයේම වාර්තා වූ වැඩිම වර්ෂාපතනයන් අතරින් සමහරක් ලබා ගනී — උතුරු-මධ්යම කලාපයේ වෙනත් කිසිම තැනක සමාන නොවන දේශගුණික විචලනයකි.
නිරිත දිග මෝසම් සමයේදී, සමුළුවේ පවතින නොනැසී තිබෙන මීදුම සහ වලාකුළු ආවරණය ඉහළ වාෂ්ප ඝනීභවනයක් ඇති කරන අතර, පහළ තැනිතලා සම්පූර්ණයෙන් නියඟයේ පැවතුණද පස තෙත්ව තබා ගනී. එහි ප්රතිඵලය වන්නේ ශ්රී ලංකාවේ වියළිම භූමියකින් එකක් තුළ පිහිටි තෙත් කුඩා දේශගුණ දූපතකි — පරිසර විද්යාවේ "වලාකුළු වනය" ආචරණය ලෙස හැඳින්වෙන සංසිද්ධියකි. සමුළුවේ ඇති ශාක වර්ග, පහළ මීටර් සිය ගණනක් දුරින් දක්නට ලැබෙන කටුක පඳුරුබිම සහ ඇකේසියා වනාන්තරයට වඩා, කඳුකර තෙත් කලාපයේ ශාක වර්ගවලට සමීපව සමාන වේ.
මෙම පාරිසරික විෂමතාව — උණුසුම්, වියළි අඩි පාමුල කෙටි සිරස් දුරක් තුළ සිසිල්, මීදුමෙන් තෙත් වූ සමුළු වනාන්තරයට පරිවර්තනය වීම — රිටිගල දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිතය සැබවින්ම වැදගත් කරවන අතර, ප්රවේශය එතරම් ප්රවේශමෙන් පාලනය කරන්නේ ඇයිද යන්නටද මෙයම හේතුවයි.
රිටිගල දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිතය යනු කුමක්ද?
1941 නොවැම්බර් 7 දින ගැසට් කරන ලද රිටිගල දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිතය හෙක්ටයාර් 1,528ක් පමණ ආවරණය කරයි. එය ශ්රී ලංකාවේ වනජීවි සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව සහ වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ඒකාබද්ධව කළමනාකරණය කරනු ලැබේ. ජාතික උද්යානයකට වඩා ඉහළ ආරක්ෂණ මට්ටමක් වන දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිතයක් ලෙස, නිස්සාරණ ක්රියාකාරකම් සහ නිදහස් සංචරණ සංචාරක කටයුතු තහනම් ය. සංචාරකයින්ට මාර්ගෝපදේශකයෙකු සමඟ නියමිත මාර්ග ඔස්සේ පමණක් ස්ථානයට ප්රවේශ විය හැක.
රක්ෂිතයේ ආරක්ෂිත තත්ත්වය කන්දේ පාරිසරික අඛණ්ඩතාව සහ එහි ඇති පුරාවිද්යාත්මක නටබුන් යන දෙකම ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වී ඇත. රක්ෂිතය තුළ සහ අවට සටහන් වී ඇති වනජීවීන් අතර ආවේණික කුරුළු විශේෂ, වල් ඌරුන් සහ ගොන හරක් වැනි ක්ෂීරපායීන්, සහ තෙත් කුඩා දේශගුණයට අනුගත වූ උරග හා උභයජීවී විශේෂ රැසක් ඇතුළත් වේ.
රිටිගල සංඝාරාම නටබුන් හි සංචාරකයින්ට දැකිය හැක්කේ කුමක්ද?
සංඝාරාම නටබුන් කන්දේ නැගෙනහිර බෑවුමේ, කන්ද උතුරු හා දකුණු කොටස් දෙකට බෙදන මහා-දෙගල නම් ගල් කඳුරෙහි පහළින්, හෙක්ටයාර් 24ක් පමණ ප්රදේශයක පිහිටා ඇත. ප්රවේශය ආරම්භ වන්නේ බණ්ඩ පොකුණෙන් වන අතර, එය මීටර් 366ක් පමණ වාරි බැම්ම වට ප්රමාණයක් සහිත පැරණි ජලාශයකි, එය සම්ප්රදායානුකූලව පඬුකාභය රජුට ආරෝපණය කරනු ලැබේ. වන්දනාකරුවන් පූජනීය පරිශ්රයට ඇතුළු වීමට පෙර ආගමික ස්නානයක් සිදු කිරීමේ ස්ථානයක් ලෙස එය සේවය කර ඇති බව සිතනු ලැබේ — කතරගම දේවාලයේ භක්තිකයින් තවමත් පිළිපදින පිරිසිදු කිරීමේ ස්නානයට සමාන පිළිවෙතකි.
ජලාශයේ සිට, ගල් පඩි පෙළක් හරහා මාර්ගයක් දිවෙන අතර, පසුව දළ වශයෙන් මීටර් 1.5ක් පළල අලංකාර ලෙස නිර්මාණය කළ ගල් අතුරන ලද පාතයකට සම්බන්ධ වේ. එකිනෙකට ගැළපෙන ගල් ස්ලැබ් වලින් කපා, වැඩුණු වනාන්තර ගස්වල මූල හා වට වී, එම මාර්ගය ප්රධාන භික්ෂු ගොඩනැගිලි සම්බන්ධ කරමින් වනාන්තරය තුළින් ඉහළට වක්රාකාරව ගමන් කරයි, මාර්ගය දිගේ පරතරවලින් වට්ටම් ගල් විවේක වේදිකා ස්ථාපිත කර ඇත.
වඩාත්ම ගෘහ නිර්මාණාත්මක ලෙස සුවිශේෂී ලක්ෂණ වන්නේ පඩහන්ඝර සංකීර්ණ ය — දැවැන්ත ගල් බැම්ම මත ඉදි කර ගල් පාලම්වලින් සම්බන්ධ කර ඇති ද්විවේදිකා ගොඩනැගිලි. ආරන්කැලේ සහ අනුරාධපුරය අසල ඇති වෙනත් පැරණි වන සංඝාරාම වලද සමාන ගොඩනැගිලි දැකගත හැක. මෙම වේදිකා පැහැදිලිවම වහලයෙන් වසා ධ්යානය සහ සාමූහික උපදේශ සඳහා අවකාශයන් බවට බෙදා තිබූ බව සිතිය හැක.
ආසන්න නටබුන් අතර සංඝාරාම රෝහලක් ලෙස අර්ථකථනය කරනු ලබන ස්ථානයක් ද ඇතුළත් වේ. අමරණ ගල් සහ විශාල ගල් කපා සාදන ලද ජාඩි — ආයුර්වේද තෙල් සහ ඖෂධීය සංයෝග සකස් කිරීම හා ගබඩා කිරීම සමඟ අනුකූල — එම ස්ථානයේම රැඳී පවතී. දීර්ඝායුෂ ලබා දෙන බව ජනප්රවාදයේ කියවෙන සන්සෙවි නම් පැළෑටියක් ඇතුළුව, ඖෂධීය පැළෑටි සඳහා මෙම කන්දේ ඇති කීර්තිය, මුල් භික්ෂු සමාජයන් ප්රායෝගිකව භාවිත කළ සමුළුවේ ශාක පිළිබඳ සැබෑ දැනුමක් පිළිබිඹු කරන්නට ඇත.
රිටිගල සංචාරය කිරීමට වඩාත් සුදුසු කාලය කුමක්ද?
වියළි කාලය — දළ වශයෙන් අප්රේල් සිට සැප්තැම්බර් දක්වා — අඩු ආර්ද්රතාවයක් සහ වනාන්තර මාර්ගවල අඩු කූඩැල්ලන් සමඟ වඩාත්ම පහසු ඇවිදීමේ තත්ත්වයන් ලබා දෙයි. එසේ වුවද, ඊසාන දිග මෝසම් මාස (දෙසැම්බර් සිට පෙබරවාරි) සමුළුවට නාටකීය මීදුම සහ වලාකුළු ගෙන එන අතර, ඇතැම් සංචාරකයින් ඒවා වාතාවරණයට ගැළපෙන බව සලකයි.
සෘතුව කුමක් වුවද, උදේ පාන්දර සංචාර තරයේ නිර්දේශ කරනු ලැබේ: වනාන්තරය සිසිල් වන අතර, කුරුළු වඩාත් ක්රියාශීලී වන අතර, වියන හරහා පෙරී එන ආලෝකයේ ගුණාත්මකභාවය මධ්යාහ්නයට වඩා බෙහෙවින් හොඳය. ඉක්මන් නොවී ප්රධාන මාර්ගය ඇවිදීමට සහ සංඝාරාම සංකීර්ණය ගවේෂණය කිරීමට අවම වශයෙන් පැය තුනක් හෝ හතරක් සැලසුම් කරන්න.
ආසන්න නගරවලින් රිටිගලට යන්නේ කෙසේද?
රිටිගලට වඩාත් පහසුවෙන් ළඟා විය හැක්කේ හබරණ (කිලෝමීටර් 20ක් පමණ) හෝ අනුරාධපුරය (කිලෝමීටර් 43ක් පමණ) සිට ය. රක්ෂිතයේ ප්රවේශ ස්ථානයට කිසිම ගමනාන්තයකින් සෘජු පොදු ප්රවාහන සේවාවක් නොමැති බැවින්, බොහෝ සංචාරකයින් සඳහා ප්රායෝගික විකල්පය පුද්ගලික වාහනයකි. ආසන්නතම නවාතැන් මධ්යස්ථාන වන්නේ හබරණ සහ සිගිරිය ය, මෙම දෙකම රිටිගල පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි අර්ධදින චාරිකාවක් බවට පත් කරන අතර, එය විල්පත්තු ජාතික උද්යානය හෝ කලා වැව ජලාශය සමඟ එකම දිනකදී ඒකාබද්ධ කළ හැක.
රක්ෂිතයට යන ප්රවේශ මාර්ගයේ අවසාන කොටස අතුරන් නැති අතර, බරපතළ වර්ෂාපතනයකින් පසු රළු විය හැක; තෙත සමයේ රිසනාත්මක බිම් හිස් අවකාශයක් සහිත වාහනයක් භාවිත කිරීම යෝග්ය ය.
සංචාරකයින්ට අවශ්ය ප්රායෝගික තොරතුරු මොනවාද?
| විස්තරය | තොරතුර |
|---|---|
| ස්ථානය | උතුරු මැද පළාත, අනුරාධපුරයේ සිට කිලෝමීටර් 43ක් පමණ |
| ආසන්නතම නගරය | හබරණ (කිලෝමීටර් 20ක් පමණ) |
| උන්නතාංශය | මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 766 |
| රක්ෂිත ප්රදේශය | හෙක්ටයාර් 1,528 |
| සංඝාරාම නටබුන් ප්රදේශය | හෙක්ටයාර් 24ක් පමණ |
| රක්ෂිත වර්ගය | දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිතය |
| ප්රවේශ අවශ්යතාව | ඇතුළුවීමේ ප්රවේශපත්රය; ස්ථානයේදී මාර්ගෝපදේශකයෙකු අවශ්ය වේ |
| නිර්දේශිත සංචාර කාලසීමාව | අවම වශයෙන් පැය 3–4ක් |
| වඩාත් සුදුසු සෘතුව | අප්රේල් සිට සැප්තැම්බර් දක්වා (වියළි කාලය); වසර පුරාම උදේ පාන්දර |
ග්රහණයක් සහිත පහසු ඇවිදුම් සපත්තු පැළඳින්න, පානීය ජලය රැගෙන යන්න, සහ වනාන්තර මාර්ගවලට ඇතුළු වීමට පෙර කෘමිනාශක ආලේප කරන්න. රක්ෂිතය තුළ ආහාර විකුණන්නන් හෝ පහසුකම් නොමැත.
අවට ස්ථාන
කි.මී. 25ක් පමණ ඇතුළත ස්ථාන 9, ළඟම ඒවා මුලින්.
- රිටිගල බැඳි පොකුණකි.මී. 1
- Kushtarajagalaකි.මී. 4
- Padikemgalaකි.මී. 4
- රිටිගල නගරයකි.මී. 5
- රිටිගල පුරාවිද්යා සංකීර්ණයකි.මී. 9
- Thambuttegama Railway Stationකි.මී. 9
- Bambaragasthalawaකි.මී. 11
- Habarana Railway Stationකි.මී. 12
- Ancient Citiesකි.මී. 20


