මුතියංගන රාජ මහා විහාරය

මුතියන්ගන රජ මහා විහාරය උව පළාතේ පරිපාලන අගනුවර වන බදුල්ල නගරයේ හදවතේ පිහිටා ඇත. එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඓතිහාසිකව වඩාත්ම ස්තරගත පූජනීය ස්ථාන අතුරින් එකකි — සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුදහම දිවයිනට පැමිණීමටත් පෙර ආරම්භයක් ඇති විහාරයක් වන අතර, එහි ස්තූපයේ බුදුන් වහන්සේගේ ස්වයංම කේශ ධාතු සහ මුක්තක ධාතු (බුදුන් වහන්සේගේ ඩහදිය මුතු ස්වරූපයට පැහැදිලි වූ ධාතු) තැන්පත් කර ඇති බව කියවේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ විහාරස්ථාන චාරිකාවේ යන වන්දනාකරුවන්ට, මුතියන්ගන නිහඬ නමුත් ගැඹුරු වැදගත්කමක් සහිත ස්ථානයකි.

මුතියන්ගන රජ මහා විහාරයේ ඉතිහාසය කුමක්ද?

බදුල්ල අවට ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ යුගයට බොහෝ පෙර සිට විහිදෙන ඉතිහාස ස්තර ඇත. ස්ථානීය සම්ප්‍රදාය සහ ජනප්‍රවාද උව කඳුකරය රාවණ රජතුමාගේ පුරාවෘත්තමය රාජධානියට සම්බන්ධ කරන අතර, අවට භූමි ප්‍රදේශවලට ඒ අනුව නම් ලබා දී ඇත — සීතා එළිය, සීතා කොටුව, සහ රාවණ ඇල්ල යන සියල්ලම රාමායණ කතාන්දරයෙන් උපුටාගත් ස්ථාන නාමයන් වන අතර, ඒවා සියල්ලම බදුල්ලට ළඟා විය හැකි දුරකින් පිහිටා ඇත. එම යුගයේ පරිහානියෙන් පසුව, පාලි වංශකතාවල සටහන් වූ තීරණාත්මක සිදුවීමක් දක්වා ප්‍රදේශය ඓතිහාසික වාර්තාවලින් ගිලිහී යයි.

බුදුන් වහන්සේ දිවයිනට තුන්වන වරට වැඩම කළ විට — කැලණියේදී නාග රජු මණිඅක්ඛිතගේ ආරාධනය පරිදි — නමුණුකුල කඳු වැටියේ පාලකයා වූ, දැන් ආරක්ෂක දේවතාවෙකු ලෙස පුදනු ලබන, ඉන්දක රජුගේ ඉල්ලීම පරිදි බදුල්ල ප්‍රදේශයට වැඩම කළ බව කියවේ. එම වැඩම අතරතුර, බුදුන් වහන්සේ දේශනා පැවැත්වූ අතර ඉන්දක රජු ඉතිරි කරන ලද ධාතු තැන්පත් කිරීම සඳහා ස්තූපයක් ඉදි කළේය. මෙම භක්ති කාර්යය මුතියන්ගන ස්තූපයේ ආරම්භක සිදුවීම ලෙස සැලකෙන අතර, එහි මූලාරම්භය ක්‍රි.පූ. 5 වන සියවසට යොදා ඇත.

මෙම ස්තූපය පසුව අනුරාධපුර යුගයේ රජු වූ, ශ්‍රී ලංකාව පුරා බුද්ධාගම විධිමත්ව ස්ථාපිත කිරීම සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූ, දේවානම්පියතිස්ස රජු (ක්‍රි.පූ. 250–210 පමණ) විසින් විස්තාරණය කරන ලදී. ඉන් පසු සියවස් කිහිපයක් තුළ, විහාරය අනුක්‍රමික රජවරුන් විසින් තවදුරටත් විශාල කරනු ලැබ, ප්‍රතිසංස්කරණය කරනු ලැබූ අතර, සෑම පරම්පරාවක්ම එහි පූජනීය හා ගෘහ නිර්මාණ ව්‍යුහයට දායක විය.

මුතියන්ගනයේදී සංචාරකයින්ට දැකගත හැකි ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂණ මොනවාද?

විහාර සංකීර්ණයට ඇතුල්වීම අසාමාන්‍ය ඉදිකිරීමකින් හා අසාමාන්‍ය නෛපුණ්‍යයකින් යුත් තෝරණයකින් — උත්සව දොරටුවකින් — සැකසී ඇත. මෙම ව්‍යුහය කැපී පෙනෙන මට්ටම් හයක් හරහා නැඟී ඇති අතර, එක් එක් මට්ටම එහිම දේව රූප වැඩසටහනක් දරයි:

• පළමු මට්ටම: ප්‍රධාන ඇතුල්වීමේ ආරුක්කුව දොරටුවේ පාදම සාදයි.
• දෙවන මට්ටම: මකර (පුරාවෘත්තමය මුහුදු මකරෙකුගේ) හිසක් මධ්‍යයේ ප්‍රමුඛ වන අතර, කොන් වල ආරක්ෂක රූප සහ සිංහ රූප වලින් වට වී ඇත.
• තෙවන මට්ටම: වාමන (කුරුමිට්ටා) රූප දෙකක් මධ්‍යයේ දැකගත හැකි අතර, දාරවල සතුන්ගේ රූප — බොහෝවිට සිංහයින් — දක්නට ලැබේ.
• හතරවන මට්ටම: උස් මධ්‍යම රඳවනයක් ප්‍රබල කුදු සහිත අලංකාරව සරසන ලද ගවයින් දෙදෙනෙකු රඳවා ඇති අතර, මෙම ලක්ෂණය සාමාන්‍යයෙන් හින්දු දේව රූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ වන අතර, මෙම දොරටුව ඉදිකිරීමේදී යම් සංස්කෘතීන් අතර කලාත්මක බලපෑමක් තිබූ බව යෝජනා කරයි.
• පස්වන මට්ටම: හිඳගත් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් මධ්‍යම ස්ථානය ගනියි.
• හයවන මට්ටම: මොනර රූප මෙම සංයුතියේ ඉහළම මට්ටම සම්පූර්ණ කරයි.

ඇතුල්වීමේ ආරුක්කුවට හරියටම ඉහළින්, සහ මකර හිසට පහළින්, මෛත්‍රී බෝධිසත්වයාණන්ගේ රූපයක් ඇත. තෝරණයේ ඉදිකිරීමේ නිශ්චිත කාලපරිච්ඡේදය තවමත් අවිනිශ්චිතය — එය විහාරයේ සංවර්ධනයේ ලේඛනගත කර ඇති කිසිදු තනි අදියරකට පැහැදිලිව අනුරූප නොවේ — එය විශාරදයින්ගේ දිගටම පවතින උනන්දුවට හේතුවක් බවට පත් කරයි.

සංකීර්ණය තුළ, ප්‍රතිමා ගෘහයේ දකුණු පසින් මුතියන්ගන පූජනීය භූමියේ හා නමුණුකුල පර්වත සමූහයේ ආරක්ෂක දේවතාවා වන ඉන්දක දේවතාවාගේ ප්‍රතිමාවක් ද, මෛත්‍රී බෝධිසත්වයාණන්ගේ ප්‍රතිමාවක් ද ඇත. ප්‍රතිමා ගෘහයෙන් ස්තූපයටම — ස්ථානයේ පැරණිතම හා වඩාත්ම පූජනීය ව්‍යුහය — ළඟා විය හැකි අතර, එහි තවමත් බුදුන් වහන්සේට ආරෝපිත කේශ ධාතු හා මුක්තක ධාතු තැන්පත් කර ඇත.

මුතියන්ගන ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් පුරාණ විහාරස්ථාන හා සම්බන්ධ වන්නේ කෙසේද?

මුතියන්ගන සොලොස්මස්ථාන දහසයට — බුදුන් වහන්සේගේ දිවයිනට වැඩම කිරීම් සමඟ සම්බන්ධ ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන දහසයට — ගණනය කෙරේ. මෙම නම්කරණය එය කැලණිය රජ මහා විහාරය වැනි ස්ථාන සමඟ එකම කාණ්ඩයක තබන අතර, සම්ප්‍රදාය එය බුදුන් වහන්සේගේ තුන්වන වැඩමට හේතු වූ නාග රජුගේ ආරාධනය සමඟ සම්බන්ධ කරයි. මෙම විහාර දෙකේ සම්බන්ධතාවය කේවලව තේමාත්මක පමණක් නොවේ: තුන්වන වැඩමේ කතාන්දරය කැලණියේ සිට බදුල්ල දක්වා සෘජුවම ගලා යන අතර, මුතියන්ගන යම් අර්ථයකින් එම ගමනේ උච්චතම ස්ථානය බවට පත් කරයි.

උව පළාතේ පිහිටීම ද එය උතුරේ වඩාත් නිතර සංචාරය කරනු ලබන සංස්කෘතික කොටුවේ විහාරස්ථාන වලින් වෙනස් කරයි. මහනුවර සිට සිත්ගන්නා කඳුකර දුම්රිය මාර්ගයෙන් හෝ තේ වතු හරහා මාර්ගයෙන් හෝ බදුල්ලට ළඟා වීමට උත්සාහ දරන සංචාරකයින්, සංචාරක කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් කළමනාකරණය කරන ස්මාරකයක් වෙනුවට ජීවමාන වන්දනා සභාවක් සමඟ ක්‍රියාත්මක වන වන්දනා විහාරයක් සොයා ගනියි.

මුතියන්ගන රජ මහා විහාරයට ගොස් බැලීමට හොඳම කාලය කුමක්ද?

විහාරය වසර පුරාම ක්‍රියාත්මක වන අතර දිනපතා වන්දනාකරුවන් ලබා ගනී. වඩාත්ම වැදගත් වාර්ෂික උත්සවය වන්නේ එසළ පුර පසළොස්වක (සාමාන්‍යයෙන් ජූලි හෝ අගෝස්තු) අතරතුර පැවැත්වෙන පෙරහැරක් වන එසළ පෙරහැර වන අතර, එය දිවයින පුරාම විශාල ගණනක භක්තිකයින් ආකර්ෂණය කරයි. මෙම කාලය තුළ ගොස් බැලීම කඳුකරයේ ජීවමාන බෞද්ධ භාවිතාව වෙත විශිෂ්ට දොරටුවක් සපයයි, එහෙත් බදුල්ලේ නවාතැන් කලින් සැලසුම් කළ යුතුය.

උව පළාතට මෝසම් බලපෑම් දෙකක් ඇත — නිරිතදිග මෝසම මැයි සිට අගෝස්තු දක්වා ප්‍රදේශයට බලපාන අතර, ඊසානදිග මෝසම ඔක්තෝබර් සිට ජනවාරි දක්වා — එබැවින් සංචාරය සඳහා වඩාත්ම වියළි හා සුවපහසු කාල පරිච්ඡේද සාමාන්‍යයෙන් පෙබරවාරි සිට අප්‍රේල් සහ සැප්තැම්බර් සිට ඔක්තෝබර් දක්වා වේ. කඳුකර දේශගුණය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වෙරළ තීරයට හෝ වියළි කලාපයට සාපේක්ෂව උෂ්ණත්වය වසර පුරාම මධ්‍යස්ථව පවතින බවයි.

කොළඹ සිට මුතියන්ගන රජ මහා විහාරයට යන්නේ කෙසේද?

බදුල්ල කොළඹ කොටුවේ සිට ආරම්භ වන සිත්ගන්නා කඳුකර දුම්රිය මාර්ගයේ අවසාන ස්ථානය වන අතර, එය මහනුවර, නානු ඔය (නුවරඑළියේ දුම්රිය ස්ථානය), සහ හපුතලේ හරහා ගමන් කරයි. කොළඹ සිට ගමන දුම්රියෙන් පැය අට සිට නවය පමණ ගත වන අතර, එය ආසියාවේ වඩාත්ම සිත්ගන්නා දුම්රිය මාර්ග වලින් එකක් ලෙස පුළුල්ව සැලකේ. මාර්ගයෙන් ගියහොත්, බදුල්ල කොළඹ සිට කිලෝමීටර් 230ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇති අතර, ගමන් කාලය මාර්ගය සහ කඳුකරය හරහා වාහන තදබදය අනුව පැය පහ සිට හත දක්වා වෙනස් වේ. විහාරය බදුල්ල නගරයේ මධ්‍යයේ පිහිටා ඇති අතර දුම්රිය ස්ථානයේ හෝ බස් නැවතුම්පළේ සිට පයින් හෝ ත්‍රිරෝද රථයකින් පහසුවෙන් ළඟා විය හැකිය.

පැමිණීමට පෙර සංචාරකයින් දැනගත යුතු දේ මොනවාද?

මුතියන්ගන යනු ක්‍රියාත්මක වන්දනා ස්ථානයක් මිස කෞතුකාගාරයක් නොවේ. සංචාරකයින් විහාර භූමියට ඇතුළු වීමට පෙර පාවහන් ගලවා, නිහතමානීව ඇඳුම් ඇඳීම අපේක්ෂා කෙරේ — උරහිස් සහ දණහිස් ආවරණය විය යුතුය. ඡායාරූප ගැනීම සාමාන්‍යයෙන් සංකීර්ණයේ පිටත ප්‍රදේශවල අවසර දී ඇති නමුත්, සිදුවෙමින් පවතින චාරිත්‍ර පිළිබඳ සංවේදීතාව සහ ආචාරශීලී හැසිරීම අගය කෙරේ. සාමාන්‍ය සංචාරකයින් සඳහා විධිමත් ඇතුල්වීමේ ගාස්තුවක් නොමැති නමුත්, විහාරයට පරිත්‍යාග කිරීම සාම්ප්‍රදායික හා සාදරයෙන් පිළිගනු ලැබේ.

විහාරය දිනය පුරාම විවෘතව පවතින අතර, පූජා චාරිත්‍ර පැවැත්වෙන සහ නේවාසික සංඝයා ක්‍රියාත්මක වන උදෑසන හා සවස් කාලය වඩාත්ම වාතාවරණයෙන් පිරුණු ගොස් බැලීමේ කාලයන් වේ. පූජාවක් අතරතුර පැමිණීම සංචාරකයින්ට වඩා අධික සංචාරක තදබදයක් ඇති ස්ථානවල කලාතුරකින් හමුවන, නොකඩවූ, අව්‍යාජ පසුබිමක සාම්ප්‍රදායික බෞද්ධ භක්ති භාවිතාව නිරීක්ෂණය කිරීමට ඉඩ සලසයි.