ජෙෆ්රි බාවා (1919–2003) විසිසිවන සියවසේ වඩාත්ම වැදගත් ආසියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා ලෙස පුළුල් ලෙස සැලකේ. ඔහුගේ ගොඩනැගිලි — හෝටල්, පෞද්ගලික නිවාස, පාර්ලිමේන්තු සංකීර්ණයක්, සහ ග්රාමීය වතුයායක් — නිවර්තන දේශගුණයකට, ස්ථරගත සංස්කෘතික ඉතිහාසයකට, සහ අසාමාන්ය ලෙස පොහොසත් භූදර්ශනයකට ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ප්රතිචාර දැක්විය හැකි ආකාරය යළි අර්ථ දැක්වීය. ඔහු හැඩගැස්වූ ව්යාපාරය, දැන් නිවර්තන නූතනවාදය ලෙස හැඳින්වෙන, දකුණු හා ගිනිකොනදිග ආසියාව පුරා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන්ට බලපෑම් කරමින් පවතී.
ජෙෆ්රි බාවා කවුරුන්ද?
බාවා 1919 ජූලි 23 වන දින කොළඹදී සුවිශේෂී මිශ්ර උරුමයක් සහිත පවුලක උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා, විනිසුරු බී. ඩබ්. බාවා, අරාබි මූර් සහ ඉංග්රීසි ඇල්ම ඇති සාර්ථක නීතීඥයෙකු විය; ඔහුගේ මව, බර්තා මරියාන් ෂ්රේඩර්, ජර්මානු, ස්කොට්ලන්ත සහ සිංහල මුල් ඇති ලන්දේසි බර්ගර් කාන්තාවක් විය. එම ස්ථරගත පසුබිම පසුව සරල වර්ගීකරණ ප්රතික්ෂේප කරන ගෘහ නිර්මාණ දැක්මක් ලෙස ප්රකාශයට පත් විය. ඔහුගේ වැඩිමහල් සහෝදරයා බෙවිස් ගෞරවනීය භූදර්ශන කලාකරුවෙකු සහ උද්යාන නිර්මාණකරුවෙකු බවට පත් වූ අතර, එම සහෝදරයන් දෙදෙනාම ස්ථානයට සහ ස්වාභාවික ස්වරූපයට ගැඹුරු සංවේදීතාවයක් බෙදා ගත්හ.
බාවාගේ විධිමත් අධ්යාපනය සාම්ප්රදායික උසස් මාර්ගයක් අනුගමනය කළේය. ඔහු කොළඹ රෝයල් විද්යාලයේ අධ්යාපනය සම්පූර්ණ කර, පසුව කේම්බ්රිජ්හි ශාන්ත කැතරින් විද්යාලයේ ඉංග්රීසි සහ නීතිය හැදෑරූ අතර, ඉංග්රීසි සාහිත්ය ට්රයිපොස් හි BA උපාධියක් ලබා ගත්තේය. 1944 දී ඔහු ලන්දනයේ මිඩල් ටෙම්පල් හි නීතීඥවරයෙකු ලෙස සුදුසුකම් ලැබීය. දෙවන ලෝක සංග්රාමයෙන් පසු ශ්රී ලංකාවට ආපසු පැමිණි ඔහු, කොළඹ නීති ආයතනයක කෙටි කලක් වැඩ කළ නමුත්, එම වෘත්තිය ඔහුව කිසි විටෙකත් රැඳවූයේ නැත.
බාවා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියෙකු වීමට හේතු වූයේ කුමක්ද?
1946 දී ඔහුගේ මව මිය ගිය පසු, බාවා ශ්රී ලංකාවෙන් පිටව ගොස් වසර දෙකක් ගමන් කළේය — ඈත පෙරදිග හරහා, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය හරහා, සහ අවසානයේ යුරෝපය හරහා. ඔහු ඉතාලියේ විලා නිවසක් මිලදී ගැනීමට සහ එහි ස්ථිරව පදිංචි වීමට ආසන්න විය; එම සැලසුම් අසාර්ථක වූ විට, ඔහු 1948 ආසන්නයේ ශ්රී ලංකාවට ආපසු ආවේය.
කොළඹට දකුණින් ග්රාමීය ප්රදේශ හරහා ඔහුගේ ගමන් වලින් එකක දී, කුරුඳු සහ රබර් වගා කර තිබූ බෙන්තොට අසල අතහැර දමන ලද වතුයායක් ඔහුට හමු විය. බංගලාව සහ එහි වැඩී ගිය උද්යාන ඔහුව ආකර්ෂණය කළ අතර, ඔහු 1949 දී එම දේපල මිලදී ගත්තේය. එම වතුයාය — ඔහු ජීවිතයේ ඉතිරි කාලය එය හැඩගස්වමින් සහ නැවත හැඩගස්වමින් ගත කරන — ලුණුගඟ බවට පත් වූයේය, එය ඔහුගේ පෞද්ගලික විද්යාගාරය සහ අද ශ්රී ලංකාවේ වඩාත් නැරඹිය යුතු ගෘහ නිර්මාණ භූදර්ශනයන්ගෙන් එකකි.
ලුණුගඟ ඉතාලි උද්යානයකට සමීප දෙයක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට කැමති වූ බාවා, නිර්මාණ හා ඉදිකිරීම් ගැන තමා කොතරම් අල්පදැනුමක් ඇත්දැයි ඉක්මනින් වටහා ගත්තේය. 1951 දී ඔහු එච්. එච්. රීඩ් යටතේ ශිල්ප භාවුකයෙකු ලෙස පුහුණුවීම් ආරම්භ කළේය, ඔහු ස්ථාපිත කොළඹ ආයතනයක් වූ එඩ්වර්ඩ්ස්, රීඩ් ඇන්ඩ් බෙග් හි ඉතිරිව සිටි එකම හවුල්කරුවා විය. වසරකට පසු රීඩ් මිය ගිය විට, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය කෙරෙහි බාවාගේ ආශාව තවත් වැඩි වී තිබුණි. ඔහු ලන්දනයට පිටත් වී, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්ප සංගම් පාසලට (Architectural Association School of Architecture) ඇතුළත් වී, 1956 දී ගෘහ නිර්මාණ ශිල්ප ඩිප්ලෝමාව ලබා ගත්තේය. ඊළඟ වසරේ ඔහු රාජකීය බ්රිතාන්ය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන්ගේ ආයතනයේ (ARIBA) සහකාරවරයෙකු බවට පත් වූ අතර, 1957 දී ශ්රී ලංකාවට ආපසු ආවේය.
බාවා ඔහුගේ සුවිශේෂී ශෛලිය වර්ධනය කර ගත්තේ කෙසේද?
1958 දී, බාවා එඩ්වර්ඩ්ස්, රීඩ් ඇන්ඩ් බෙග් හි හවුල්කරුවෙකු බවට පත් විය — එනම් ඔහු වරක් ශිල්ප භාවුකයෙකු ලෙස සිටි එම ආයතනයම. වසරකට පසු, ඩෙන්මාර්ක ජාතික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පී උල්රික් ප්ලෙස්නර් එම ආයතනයට සම්බන්ධ විය, දෙදෙනාම සමීප නිර්මාණාත්මක හවුල්කාරිත්වයක් ගොඩනඟා ගත්හ. ප්ලෙස්නර් තියුණු යුරෝපීය නූතනවාදී සංවේදීතාවයක් ගෙන ආ අතර; බාවා ශ්රී ලාංකික ද්රව්ය, මෝසම් ආලෝකය, සහ දේශීය ගොඩනැගිලි සම්ප්රදායන් පිළිබඳ සමීප අවබෝධයක් ගෙන ආවේය. එක්ව ඔවුන් එකල නිවර්තන නූතනවාදය ලෙස හැඳින් වූ ශෛලියකින් පාසල්, කර්මාන්තශාලා, සහ කාර්යාල ගොඩනැගිලි නිර්මාණය කළහ, එය සුදු වියුක්ත ස්වරූප, ගැඹුරින් ඉදිරියට ඇදී ඇති වහල කෙළවර, සහ ප්රධාන සුළං මාර්ග වර්ධනය කරන තිරස් වහල රේඛා මගින් සංලක්ෂිත විය. හපුතලේ අසල ස්ට්රැත්ස්පේ තේ වත්තේ බංගලාව මෙහි සාමාන්ය මුල් උදාහරණයකි.
බාවාගේ විශ්වාසය වර්ධනය වත්ම, ඔහුගේ අදහස්වල සංකීර්ණත්වයද වර්ධනය විය. ඔහු ආනයනික යුරෝපීය ප්රතිපත්ති වලින් ඉවත් වී, විචාරකයන් එතැන් සිට සුවිශේෂී දකුණු ආසියානු අවකාශ භාෂාවක් ලෙස විස්තර කර ඇති දෙයක් වර්ධනය කිරීමට පටන් ගත්තේය: වාරිමාන් වලට විය යන අභ්යන්තර, ප්රාංගණ වලට විය යන වාරිමාන, ඔබ්බෙහි භූදර්ශනයෙන් දර්ශන ණයට ගන්නා ප්රාංගණ. නිමැවූ දේ සහ ස්වාභාවික දේ කිසි විටෙකත් විරුද්ධවාදීව තබා නොතිබුණි; ඒවා එකට ගෙතුණි.
ජෙෆ්රි බාවාගේ වඩාත්ම වැදගත් ගොඩනැගිලි මොනවාද?
බාවාගේ නිමැවුම් දශක හතරක් පමණ විහිදෙන අතර විශාල ගොඩනැගිලි වර්ග පරාසයක් ආවරණය කරයි. පහත දැක්වෙන්නේ වඩාත් අධ්යයනය කරන ලද සහ වඩාත් නැරඹිය යුතු කෘති වේ:
- ලුණුගඟ, බෙන්තොට — ඔහුගේ පෞද්ගලික ග්රාමීය වතුයාය, 1949 සිට ඔහුගේ මරණය දක්වා අඛණ්ඩව වර්ධනය කරන ලදී. කොටසක් උද්යානය, කොටසක් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, කොටසක් ස්වයං චරිතාපදානය. දැන් සංචාරකයින්ට විවෘතව ඇති අතර උරුම දේපළක් ලෙස කළමනාකරණය කරනු ලැබේ.
- අංක 11 නිවස, කොළඹ 3 — දශක තුනක් තුළ යාබද පේළි නිවාස හතරකින් එකතු කරන ලද බාවාගේ නාගරික නිවස. කාමර සහ ප්රාංගණවල අභ්යන්තර අනුක්රමය ආසියාවේ වඩාත්ම විශිෂ්ට ගෘහස්ත අවකාශ අතර සැලකේ.
- ශ්රී ලංකා පාර්ලිමේන්තු සංකීර්ණය, ශ්රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ (1982) — දියවන්නා ඔයේ කෘතිම දිවයිනක් මත පිහිටා ඇති පාර්ලිමේන්තු ගොඩනැගිල්ල, නූතන ව්යවස්ථාදායකයක ක්රියාකාරී අවශ්යතා සපුරාලමින් කන්ද උඩරට ගෘහ නිර්මාණ ස්වරූප වලින් ආකර්ෂණය ලබා ගනී. එය බාවාගේ වඩාත් ප්රසිද්ධ සහ වඩාත් විවාදාත්මක පැවරුම ලෙස පවතී.
- හෙරිටන්ස් කඳලම, දඹුල්ල — 1994 දී සම්පූර්ණ කරන ලද මෙම හෝටලය, කඳලම ජලාශය සහ පුරාණ නගරය වන පොළොන්නරුව දෙස බලා ඇති ග්රැනයිට් බෑවුමක නම්බුකරණය කර ඇත. වනාන්තරය එහි කොරිඩෝර හරහාත් වහල හරහාත් වර්ධනය වේ. තිරසාර නිවාඩු නිකේතන නිර්මාණයක ප්රමිතියක් ලෙස ගෘහ නිර්මාණ පාසල් වල පුළුල් ලෙස උගන්වනු ලැබේ.
- හෙරිටන්ස් අහුන්ගල්ල — 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලද පෙර කාලීන වෙරළ හෝටලයක් (එවකට ට්රයිටන් ලෙස හැඳින් වූ), ජාත්යන්තරව හෝටල් නිර්මාණයේ බාවාගේ කීර්තිය ස්ථාපිත කළ ගොඩනැගිල්ල ලෙස සැලකේ.
- ද ලයිට්හවුස් හෝටලය, ගාල්ල — පසු කාලීන, වඩාත් නාට්යමය කෘතියක්, දේශීය ශිල්ප සම්ප්රදායන් — ලී කැටයම්, ලෝහ වැඩ — නිර්භීත ප්රතිමා සමාන සැලැස්මක් සමඟ ඒකාබද්ධ කරයි.
- ඒනා ද සිල්වා නිවස, කොළඹ — 1962 දී ඉදි කරන ලද පෞද්ගලික නිවසක්, බාවාගේ ගෘහස්ත ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ හැරවුම් ලක්ෂ්යය ලෙස පුළුල් ලෙස සඳහන් වන, ආනයනික නූතනවාදයෙන් ඔහුගේ තීරණාත්මක බිඳීම සහ සුවිශේෂී ශ්රී ලාංකික අවකාශ වචන මාලාවක් වෙත ගමන සනිටුහන් කරයි.
ලුණුගඟ යනු කුමක්ද සහ සංචාරකයින්ට එය දැකගත හැකිද?
ලුණුගඟ — සිංහලෙන් "ලුණු ගඟ" ලෙස දළ වශයෙන් අර්ථකථනය වන නම — නිරිතදිග වෙරළ තීරයේ බෙන්තොට අසල මෘදු අර්ධද්වීපයක පිහිටා ඇත. බාවා 1949 දී නොසලකා හරින ලද රබර් සහ කුරුඳු වතුයාය මිලදී ගත් අතර, එහි පඩි ආකාරයෙන් තැනූ තණබිම් අක්කර දහඅටක් පමණ, උද්යාන කාමර, නෙළුම් පොකුණු, සහ විශේෂ ගස් ඔහු "ග්රාමීය නිවසක්" ලෙස විස්තර කළ දෙයක් බවට හැඩගැස්වීමට වසර පනහකට වැඩි කාලයක් ගත කළේය. ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ භූදර්ශනය මෙහි වෙන් කළ නොහැකි ය: ප්රධාන නිවස, ආගන්තුක මණ්ඩප, සහ සේවා ගොඩනැගිලි ඩෙඩ්දුව විල සහ ඔබ්බෙහි වී කුඹුරුවල දර්ශන රාමු කිරීම සඳහා ස්ථානගත කර ඇත.
දැන් ලුණුගඟ පරිපාලනය කරන ජෙෆ්රි බාවා භාරකාර මණ්ඩලය, ප්රධාන නිවස සහ කුටි කිහිපයක් ප්රතිසංස්කරණය කර ඇත. දිනක සංචාර ලබා ගත හැකි අතර, එම දේපළ කුඩා බුටික් හෝටලයක් ලෙසද ක්රියාත්මක වන අතර, රාත්රී කාලය රැඳී සිටින අමුත්තන්ට සම්පූර්ණ දිනක ආලෝක චක්රයක් හරහා බාවාගේ අවකාශීය අදහස් අත්විඳීමට ඉඩ සලසයි.
අද ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය කෙරෙහි ජෙෆ්රි බාවාගේ බලපෑම කුමක්ද?
බාවා 2001 දී ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සඳහා වූ ආගා ඛාන් ත්යාගය ලබා ගත්තේය, එය ගෝලීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ වඩාත්ම වැදගත් ගෞරවයන්ගෙන් එකකි. 1998 දී හෘදයාබාධයකින් පසු ක්රමයෙන් පිරිහුණු සෞඛ්යයක් සමඟ වසර කිහිපයකට පසු ඔහු 2003 මැයි 27 වන දින මිය ගියේය. කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ බලපෑම ඔහුගේ මරණයෙන් පසුවද වර්ධනය වෙමින් පවතී. ශ්රී ලංකාව, ඉන්දියාව, ඉන්දුනීසියාව, සහ ඉන් ඔබ්බට සේවය කරන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් ව්යාජයට යොමු නොවී නූතන ගොඩනැගිලි ඒවායේ දේශගුණය, භූදර්ශනය, සහ සංස්කෘතික ඉතිහාසය තුළ මුල් බැසගත හැකි ආකාරය ගැන සිතීම සඳහා ප්රාථමික සඳහනක් ලෙස ඔහු හඳුන්වයි.
ශ්රී ලංකාවේ, බාවා යටතේ සෘජුවම පුහුණු වූ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් පරම්පරාවක් — ඔවුන් අතර බාවා ලේඛනාගාරය සංරක්ෂණය කිරීමේ සහ ලේඛනගත කිරීමේ උපකරණීය කාර්යභාරයක් ඉටු කළ චන්න දස්වත්තේ — ඔහුගේ ක්රමවේද ඉදිරියට ගෙන ගොස් ඇත. ජෙෆ්රි බාවා භාරකාර මණ්ඩලය අංක 11 නිවස, ලුණුගඟ, සහ ඒ ආශ්රිත ලේඛනාගාර පවත්වාගෙන යන අතර, එම දේපළ දෙකෙහිම මඟපෙන්වූ චාරිකා සංවිධානය කරයි. වඩාත් ගැඹුරින් නිරත වීමට කැමති අයට, භාරකාර මණ්ඩලයේ පුස්තකාලයේ විස්තීරණ රූප සටහන්, ආකෘති, සහ ලිපි හුවමාරු ඇත.
කොළඹ වෙත පැමිණෙන සංචාරකයින්ට, ඇල්ෆ්රඩ් තැනිතලාවේ පිහිටි අංක 11 නිවස වඩාත්ම පිවිසිය හැකි ආරම්භක ස්ථානයයි. මඟපෙන්වූ චාරිකා බොහෝ උදෑසන වේලාවට පෙර-වෙන්කිරීම් මගින් පැවැත්වෙන අතර, බාවා ඒවා අත්හැරූ ආකාරයටම ඉතිරිව ඇති කාමර වෙත ප්රවේශය ලබා දෙයි. මෙම අත්දැකීම ප්රවේශමෙන් අවධානය යොමු කිරීම සඳහා ප්රතිඵල ලබා දෙයි: ගොඩනැගිල්ල වීදියෙන් බැලූ විට සරල බවක් පෙනෙන අතර, එය හරහා ගමන් කරන විට පමණක් තමන්වම හෙළි කර ගනී.
සංචාරකයින්ට ශ්රී ලංකාවේ ජෙෆ්රි බාවාගේ කෘතීන් ගවේෂණය කළ හැක්කේ කෙසේද?
විශේෂ බාවා චාරිකා සැලැස්මක් සාමාන්යයෙන් අංක 11 නිවස සහ ද සරම් නිවස (දැන් උරුම අමුත්තන් නිවාසයක් ලෙස කළමනාකරණය කරන පෙර කාලීන පැවරුමක්) සඳහා කොළඹ හි ස්ථානගත වන අතර, පසුව වෙරළ දිගේ දකුණට ලුණුගඟ සහ අහුන්ගල්ල වෙත ගමන් කර, පසුව දඹුල්ල දෙසට ඇතුළත ගමන් කර කඳලම වෙත යයි. මෙම චාරිකාව ක්රමානුකූල වේගයකින් දින පහකින් සම්පූර්ණ කළ හැකි හෝ සති දෙකක් තුළ අඩුවෙන් දන්නා පැවරුම් — පෞද්ගලික නිවාස, පල්ලි, සහ විශ්වවිද්යාල ගොඩනැගිලි — ආවරණය කිරීම සඳහා දීර්ඝ කළ හැකිය.
දේපළවල් හුරු පුරුදු පෞද්ගලික රියදුරෙකු සමඟ ස්ථාන අතර ගමන් කිරීම වඩාත් සුවපහසුය. බාවාගේ බොහෝ ගොඩනැගිලි ප්රධාන මාර්ග වලින් ඈත පිහිටා ඇති අතර ඒවා සොයා ගැනීමට දේශීය දැනුම අවශ්ය වන අතර, කිහිපයක් ප්රවේශය සඳහා කල් ඇතිව වෙන්කිරීම් අවශ්ය කරයි.


