දීගාවැපිය (දීගාවාපිය)

දීගාවාපිය — දීගවාපිය ලෙසද හඳුන්වනු ලබන — ශ්‍රී ලාංකේය බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ ගැබ් වී ඇති සොළොස්මස්ථානයෙන් එකකි. නැගෙනහිර පළාතේ අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි මෙම පුරාණ ස්තූප සංකීර්ණය, බුදුරජාණන් වහන්සේගේම පා සටහන් මෙරට පැතිර ඇතැයි සම්ප්‍රදාය විශ්වාස කරන ස්ථානයක් ලෙස එකට බැඳුණු වන්දනාකරුවන් හා ඉතිහාසඥයින් සමානව ආකර්ෂණය කරයි.

දීගාවාපියේ ඓතිහාසික වැදගත්කම කුමක්ද?

ශ්‍රී ලාංකේය ඉතිහාසයේ මහත් පාලි වංශකතාව වන මහාවංශයට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ තම ප්‍රසිද්ධ තුන්වන ශ්‍රී ලංකා වැඩම කිරීමේදී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස දීගාවාපිය සැලකේ. මෙම සම්බන්ධතාවය එය දිවයිනේ වඩාත් ආධ්‍යාත්මිකව ප්‍රබල ස්ථාන අතරට ගෙන එයි, එය සාමාන්‍ය පුරාවිද්‍යාත්මක ස්මාරකයක් මෙන් නොව සක්‍රීය භක්ති මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කරයි.

පසුකාලීනව, මෙම ස්ථානය දාගැබේ ඉදිකිරීම හා නඩත්තුව සඳහා මූල්‍ය සම්පාදනය කළ සිංහල රජවරුන්ගේ රාජකීය අනුග්‍රහය ආකර්ෂණය කළේය. මධ්‍යකාලීන වාර්තා ද ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල මුස්ලිම් හා පසුව ලන්දේසි ප්‍රජාවන් පදිංචි වූ බවට සාක්ෂි දරයි, එමගින් අම්පාර ප්‍රදේශයට අද දක්වාම පවතින ස්ථර ගත ජනවිකාශ හා සංස්කෘතික සලකුණක් ඉතිරි කර ඇත.

දීගාවාපියේ ප්‍රධාන ස්තූපය ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ දාගැබ් සම්ප්‍රදායට ආවේණික විශාල අර්ධ ගෝලාකාර ව්‍යුහයකි. ප්‍රතිසංස්කරණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අදියර ගණනාවකින් සිදු කර ඇති අතර, මෑත වසරවල මෙම ව්‍යාපෘතියට නව ජවයක් ලැබී තිබේ. සංචාරකයින්ට මුණගැසෙන්නේ ශිලා ගොඩකි නොව සක්‍රීය නමස්කාර ස්ථානයකි — මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වාසය කරති, පූජා පැවැත්වීම නිතිපතා සිදුවන අතර, පෝය (පුන් සඳ) දිනවල මෙම ස්ථානය විශේෂයෙන් සජීවී වේ.

දීගාවාපියේදී සංචාරකයින්ට දැකිය හැකි, කළ හැකි දේ මොනවාද?

ප්‍රධාන අංගය වන්නේ වටපිට වන අයිනේ භූ දර්ශනය ඉක්මවා සුදුපාට ගැසූ ගෝපුරය නැගී යන පුරාණ දාගැබමය. විහාරස්ථාන සංකීර්ණය තුළ ඔබට බෝධි මළුවක්, සම්ප්‍රදායික බෞද්ධ සිතුවම් හා ප්‍රතිමා සහිත පිළිම ගෙවල්, සහ මෙය කෞතුකාගාර වස්තුවක් නොව ජීවමාන භික්ෂු ප්‍රජාවක් බව තහවුරු කරන භික්ෂු නිවාස හා භාවනා ශාලා මාලාවක් දැකගත හැකිය.

වන්දනාකරුවන් සාමාන්‍යයෙන් ස්තූපය වටා — ප්‍රදක්ෂිණා ලෙස හැඳින්වෙන — ගමන් කරමින් මල් පූජා කරති, පහන් දල්වති, සහ නිහඬතාව රකිති. ඕනෑම ආගමකට අයත් සංචාරකයින්ට පිළිගැනීමක් ඇත, එහෙත් ඔවුන් ගැඹුරින් ඇඳුම් අඳින (උරහිස් හා දණහිස් ආවරණය කරගෙන) සහ ස්තූප වේදිකාවට ඇතුළු වීමට පෙර පාවහන් ගලවා තැබිය යුතුය.

• ප්‍රධාන දාගැබ: ගල් ඇතිරූ වේදිකාවක් මත පිහිටි සැලකිය යුතු විශාලත්වයකින් යුත් පුරාණ ස්තූපයකි.
• බෝධි මාළිගාව: පරිශ්‍රය තුළ රෝපණය කළ ශුද්ධ අශ්වත්ථ ගසෙහි පරම්පරාවක්, ධජ හා පහන් වලින් සරසා ඇත.
• පිළිම ගෙවල්: බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිත කතාව හා ජාතක කතා නිරූපණය කරන සම්ප්‍රදායික සිතුවම් සහිත අභ්‍යන්තර.
• වටපිට වනාන්තරය: මෙම ස්ථානය අම්පාර පහත් බිම් වියළි කලාපීය වනාන්තර තීරුවට ආසන්නව පිහිටා ඇති අතර, විහාර භූමිය අවට උදෑසන කාලයේ කුරුලු නැරඹීම ප්‍රතිඵලදායී වේ.

ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ ආගමික ස්මාරකවල පුළුල් ජාලාව ගැන උනන්දුවක් දක්වන අයට, දිවයින පුරා ඇති ස්තූප පොදු වාස්තු විද්‍යාත්මක ශබ්ද මාලාවක් බෙදා ගන්නා අතර, එම ආකෘතිය වටහාගත් පසු දීගාවාපිය කියවීම හා අගය කිරීම පහසු කරයි.

දීගාවාපියට සංචාරය කිරීමට සුදුසුම කාලය කුමක්ද?

නැගෙනහිර පළාත ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට වඩා වෙනස් දේශගුණික රටාවක් අනුගමනය කරයි. ඔක්තෝබර් සිට ජනවාරි දක්වා උතුරු-නැගෙනහිර මෝසම් වැසි ගෙන එන අතර, වසරේ ඉතිරි කාලය සාමාන්‍යයෙන් වියළි හා උණුසුම්ය. සංචාරයක් සඳහා වඩාත් සුවපහසු මාසය පෙබරවාරි සිට අගෝස්තු දක්වාය, එවිට අම්පාරට යන මාර්ග විශ්වාසදායක වන අතර, දිවා කාලයේ උෂ්ණත්වය උණුසුම් වුවද උදේටම ගමන් ආරම්භ කිරීමෙන් කළමනාකරණය කළ හැකිය.

දීගාවාපියේ වාර්ෂිකව සිදුවන වැදගත්ම සිදුවීම වන්නේ දිවයින පුරාම සිට දස දහස් ගණන් වන්දනාකරුවන් ආකර්ෂණය කරන බහු-දින වන්දනා උත්සවයක් වන දීගවාපිය පූජාවයි. ඔබ මෙම කාලය තුළ සංචාරය කරන්නේ නම්, විශාල ජනකායන් සහ පූජා ද්‍රව්‍ය හා ආහාර විකුණන තාවකාලික කඩ පේළිවලින් මාර්ග සැරසී තිබෙනු දැකිය හැකිය; වාතාවරණය සාමූහික හා ගැඹුරින් චිත්තාකර්ෂණීය වේ, නමුත් නවාතැන් කලින් සැලසුම් කරගත යුතුය.

වසර පුරා පෝය දිනවලද ක්‍රියාකාරිත්වය ඉහළ යයි. සිල් සමාදන් වීම ලෙස හැඳින්වෙන පුන් සඳ පෝය නිරීක්ෂණය, ගිහි පුහුණුකරුවන් විහාරස්ථානයට රැගෙන එන අතර එහිදී රාත්‍රිය පුරා භාවනාව හා සිල් රැකීම සිදු කෙරේ, එය ප්‍රධාන උත්සවයට වඩා සන්සුන් වුවද අඩුවක් නැති වාතාවරණයක් සපයයි.

කොළඹ සිට දීගාවාපියට යන්නේ කෙසේද?

දීගාවාපිය කොළඹ සිට මාර්ගයෙන් කිලෝමීටර් 230–240 ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇති අතර, ගමන් කාලය තෝරාගන්නා මාර්ගය මත බෙහෙවින් රඳා පවතී. වඩාත් සුලභ ප්‍රවේශය වන්නේ කොළඹ–මහනුවර–මහියංගනය මාර්ගය ඔස්සේ පසුව ගිනිකොන දෙසට අම්පාර නගරය වෙත ගමන් කිරීමෙන් වන අතර, එයින් විහාරස්ථානය තවත් කෙටි ගමනක් දුරින් පිහිටා ඇත. පෞද්ගලික වාහනයකින් පැය පහේ සිට හය දක්වා කාලයක් ගතවනු ඇත.

අධිවේගී මාර්ග ජාලය භාවිතා කරන විකල්ප මාර්ගයක් රත්නපුර දක්වා ළඟා වී, පසුව වැල්ලවාය හා මොණරාගල හරහා නැගෙනහිර දෙසට ගමන් කර අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයට ළඟා වේ — මෙය ඌව කඳුකරය හරහා ගමන් කරන වඩාත් දර්ශනීය විකල්පයකි. අම්පාරට සෘජු දුම්රිය සේවාවක් නොමැත; ක්‍රියාකාරී වන ළඟම දුම්රිය ස්ථානය පොලොන්නරුව වන අතර, එයින් වාහන මාරුවක් අවශ්‍ය වේ.

ජාත්‍යන්තර සංචාරකයින් සඳහා වඩාත්ම පහසු විධිවිධානය වන්නේ රියදුරු සහිත පෞද්ගලික මෝටර් රථයකි, එමගින් මාර්ග මධ්‍යයේ අනුපූරක ස්ථානවල නැවතීමට නම්‍යශීලී බවක් ලැබේ. පොලොන්නරුව පුරාණ නගරය පුළුල් අර්ථයෙන් උතුරු දෙසට යන මාර්ගයේ පිහිටා ඇති අතර, නැගෙනහිර හා උතුරු මැද පළාත් හරහා බහු-දින චාරිකාවක් තුළට ඇතුළත් කර ගැනීමට සුදුසුය.

අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ මා තවත් ගවේෂණය කළ හැක්කේ කුමක්ද?

අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය ශ්‍රී ලංකාවේ අඩුවෙන් ගවේෂණය කරන ලද ප්‍රදේශවලින් එකකි, එනම් සම්මත සංචාරක මාර්ගයෙන් ඔබ්බට යාමට කැමති සංචාරකයින්ට මෙය වටිනා අත්දැකීමක් සපයයි. මෙම දිස්ත්‍රික්කය නැගෙනහිරින් ඉන්දියන් සාගරයට මායිම්ව පිහිටා ඇති අතර, වෙරළ තීරයේ කොටස් කිහිපයක් දැනට ගිනිකොන වෙරළට සාපේක්ෂව අඩු ජනාකීර්ණව පවතී, එමෙන්ම ප්‍රාදේශීය වරායන්ගෙන් ආරම්භ වන ගැඹුරු මුහුදු මසුන් ඇල්ලීම සඳහා අවස්ථා පවතී.

ගොඩබිමේදී, මෙම දිස්ත්‍රික්කය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම වී වගා ප්‍රදේශයයි. වගා කාලයේදී ජලයෙන් පිරුණු විශාල ක්ෂේත්‍ර, තල් ගස්වලින් වට වී, දඩයම් කාලයේදී භූ දර්ශනයට විශේෂ අඳුරු ආලෝකයකින් යුත් සුන්දරත්වයක් ගෙන දෙයි. අරුගම් බේ — දිස්ත්‍රික් අගනුවර සිට කෙටි ගමනක් දුරින් — ප්‍රමුඛ පෙළේ රළ පැදීම් ගමනාන්තයක් ලෙස ජාත්‍යන්තරව පිළිගැනේ, එමෙන්ම ස්වාධීන සංචාරකයින් සඳහා හොඳින් සංවර්ධනය වූ ගෙස්ට්හවුස් දර්ශනයකින් සමන්විත වේ.

සදාචාරාත්මකව නැඹුරු වන්‍යජීවි සංචාරකයින්ට අම්පාර සංචාරයක් ඌව කඳුකරයේ දකුණු දාරයේ, උඩවලව ප්‍රදේශයේ පිහිටි අලි අත්හිටුවීමේ නිවාසය (Elephant Transit Home) වෙත නැවතීමක් සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීම වටිනවා විය හැක, එහෙත් මෙය චාරිකාවට තවත් දිනයක් එකතු කරයි. නැගෙනහිර පළාත පුළුල් අර්ථයෙන් වැදගත් අලි ඇතුන්ගේ මංතීරු වලට නිවහනක් වන අතර, අම්පාර පහත් බිම්වල ග්‍රාමීය මාර්ග ඔස්සේ උදෑසන හා සවස් වරුවේ අලි දර්ශන සුලභ වේ.

සංචාරයට පෙර නැගෙනහිර පළාත ගැන මා දැනගත යුත්තේ කුමක්ද?

නැගෙනහිර පළාත ශ්‍රී ලංකාවේ පළාත් නවයෙන් එකක් වන අතර, දිවයිනේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරය ඔස්සේ වර්ග කිලෝමීටර් 9,996 ක් පමණ ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි. එහි අගනුවර ලෝකයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම ස්වාභාවික ගැඹුරු ජල වරායන්ගෙන් එකක් වන ත්‍රිකුණාමලයයි. 13 වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය යටතේ 1987 දී මෙම පළාතට ස්වාධීන පළාත් සභා තත්ත්වය හිමි විය; මීට පෙර, 1988 සිට 2006 දක්වා කාලය තුළ උතුරු-නැගෙනහිර පළාත ලෙස උතුරු පළාත සමඟ ඒකාබද්ධව පරිපාලනය කරන ලදී.

වාර්ගිකව හා ආගමිකව, නැගෙනහිර පළාත ශ්‍රී ලංකාවේ වඩාත්ම විවිධත්වයෙන් යුත් ප්‍රදේශයයි. සිංහල, ශ්‍රී ලාංකේය දෙමළ, සහ මුස්ලිම් ප්‍රජාවන් එකිනෙකා අසළ ජීවත් වෙති, ඔවුන්ගේ පැවැත්ම දිස්ත්‍රික්කයේ ඕනෑම ප්‍රධාන මාර්ගයක් ඔස්සේ දිස්වන බෞද්ධ විහාරස්ථාන, හින්දු කෝවිල්, සහ පල්ලිවල මිශ්‍රණයෙන් පිළිබිඹු වේ. මෙම බහු-ආගමික භූ දර්ශනය දීගාවාපිය සන්දර්භයක් තුළ තේරුම් ගැනීමේදී වැදගත් කොටසකි: එම ස්ථානයේ ශුද්ධත්වය සිංහල බෞද්ධයින්ට වැදගත් වන අතර, එය ප්‍රජාවන් අතර සාමකාමී සහජීවනය ගැඹුරු මූලයන් සහ සංකීර්ණ මෑත ඉතිහාසයක් ඇති කලාපයක් තුළ පිහිටා ඇත.

වෙරළබඩ කලපු පද්ධතිය මෙම පළාතේ කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයකි. මඩකලපුව කලපුව, කොක්කිලායි කලපුව, සහ තවත් කිහිපයක් ජල හා ගොඩබිමේ සුවිශේෂී භූගෝලයක් නිර්මාණය කරයි, එමගින් වාණිජ මසුන් ඇල්ලීමේ ප්‍රජාවන්ට හා උතුරු අර්ධගෝලයේ ශීත කාලය තුළ වෙරළ ඉහළින් ගමන් කරන සංක්‍රමණික විශේෂ ඇතුළු වැදගත් කුරුලු ජීවීන්ට පිටිවහලක් වේ.