සිංහලෙන් නිල් කටරොළු (නිල් කටරොළු) නමින් ප්‍රදේශවාසීන් හඳුනන Clitoria ternatea යනු සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ ශ්රී ලංකාවේ හි සාම්ප්රදායික වෛද්ය ක්‍රම, ආහාර පිසීම සහ ස්වාභාවික රූපලාවණ්ය පිළිවෙත් සමඟ බැඳී පවතින බහුවාර්ෂික වැල් ශාකයකි. සුවිශේෂී දීප්තිමත් නිල් — ඇතැම් විට සුදු — මල් වලින් හඳුනාගත හැකි මෙම වැල් රටැටි ශාකය දිවයිනේ පහත්බිම් සහ කැළඹීමට ලක් වූ වන දාර පුරා පහසුවෙන් වැඩෙන අතර, වැටවල් සහ පඳුරු දිගේ නිහඬ නොපසුබට බවකින් වෙළී යයි. අද වන විට එය ක්රියාකාරී ආහාර අමුද්‍රව්‍යයක් ලෙසත්, ජෛව ක්රියාකාරී සංයෝග ප්‍රභවයක් ලෙසත් ලෝක අවධානය නැවත දිනාගනිමින් සිටී.
Clitoria ternatea පෙනුමෙන් කෙබඳුද?
මෙම ශාකය ආධාරක වටා වෙළී යන සිහින්, වටකුරු කඳන් නිපදවන අතර, ඉම්පැරිපිනේට් රටාවකින් සකසන ලද අර්ධ සම්-සුළු ස්වභාවයේ පත්‍රක පහක් හත් දක්වා ඇති සංයුක්ත පත්‍ර දරයි. පත්‍රක ඉලිප්සාකාර-දිගටි වන අතර මොට තුඩක් සහිත බැවින් පත්‍ර සමූහයට පිළිවෙළකට සකසන ලද පෙනුමක් ලැබේ.
මල් පැපිලියොනේෂස් — පියාඹන සමනළයෙකුගේ හැඩය ගත් — වන අතර පත්‍ර කිහිලිවලින් තනි තනිව හෝ කුඩා පොකුරු වශයෙන් හට ගනී. වඩාත් සුලබ ස්වරූපය ගැඹුරු කෝන්ෆ්ලවර් නිල් පැහැයක් වුවද, සුදු මල් සහිත ප්‍රභේදද පවතී. පරාගණයෙන් පසු ශාකය පැතලි, බොහෝ දුරට කෙළින් වූ, තුඩ තියුණු කරළ සාදන අතර, එක් කරලක සිනිඳු, කහ-දුඹුරු පැහැති බීජ හයක් සිට දහයක් දක්වා අඩංගු වේ.
නිල් කටරොළු වල සාම්ප්රදායික ඖෂධීය භාවිතයන් මොනවාද?
ශ්රී ලංකාවේ හි ආයුර්වේදයේ සහ ජනශ්‍රැති වෛද්ය ක්‍රමවල, මෙම ශාකයේ සෑම කොටසකටම පාහේ ලේඛනගත භාවිතයක් ඇත. වෛද්‍යවරු මුල්, කොළ සහ බීජවල ගුණාංග අතර පැහැදිලි වෙනසක් දක්වති.
- මුල්: සම්ප්‍රදායිකව තිත්ත, සිසිල් සහ මූත්‍රවර්ධක ලෙස සැලකේ. ඇස් ආශ්‍රිත රෝග (ඔප්තැල්මොපති), බ්‍රොන්කයිටිස් සහ ඇදුම ඇතුළු ශ්වසන පැමිණිලි, ගිනි අවුලුවන ආබාධ, සහ සම්භාව්ය ග්රන්ථවල දූෂිත පිත්ත ලෙස විස්තර කෙරෙන තත්ත්වයන් සඳහා යෝගවල භාවිත වේ. එසේම මුල් බුද්ධිය වර්ධනය කරන (නූට්‍රොපික්) සහ ශක්තිජනක ගුණාංග සහිත යැයි සැලකෙන අතර, හෙමික්‍රේනියා, මූත්‍ර දාහය සහ පණු රෝග වැනි තත්ත්වයන් සඳහා වන සූදානම්වල දක්නට ලැබේ.
- කොළ: කන් රුදාව (ඔටැල්ජියා), අක්මාව ආශ්‍රිත පැමිණිලි (හෙපටොපති) සහ ඇතැම් සම් රෝග සඳහා සාම්ප්රදායික ප්‍රතිකාරවලදී යොදා ගැනේ.
- බීජ: ඔලිගොසැකරයිඩ සහ ජෛව ක්රියාකාරී සංයෝග කිහිපයක ප්‍රභවයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත; ඓතිහාසිකව මෘදු විරේචකයක් ලෙසත්, සාමාන්‍ය ජීව ශක්තිය සඳහා වන යෝගවලත් භාවිත කර ඇත.
මෙම භාවිතයන් සම්භාව්ය ආයුර්වේද සාහිත්‍යයේ මනාව ලේඛනගත වී ඇතත්, ප්‍රතිකාරාත්මක භාවිතයක් සලකා බලන ඕනෑම අයෙකු සුදුසුකම්ලත් වෛද්‍යවරයෙකුගෙන් උපදෙස් ලබා ගත යුතු බව සඳහන් කළ යුතුය. සාම්ප්රදායික දැනුම සහ සායනික සාක්ෂි සැමවිටම සමාන නොවේ.
සමනළ රටැටියේ ඇති ශාක රසායනික ද්රව්ය මොනවාද?
නවීන ශාක රසායනික පර්යේෂණ මගින් ශාකයේ විවිධ පටකවල පුරා විශේෂයෙන් සංකීර්ණ සංයෝග පැතිකඩක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය සාම්ප්රදායික වෛද්ය ක්‍රමවල එහි දිගුකාලීන කීර්තිය පැහැදිලි කිරීමට උපකාරී වේ.
| ශාක කොටස | ප්‍රධාන සංයෝග |
|---|---|
| නිල් මල් | ඩෙල්ෆිනිඩින්-3,5-ඩයිග්ලූකෝසයිඩ්, ඩෙල්ෆිනිඩින්-3-ග්ලූකෝසයිඩ් සහ එහි 3-මෙතිල් ව්‍යුත්පන්නය, මැල්විඩින්-3-ග්ලූකෝසයිඩ්, කැම්ෆෙරෝල්, සයනින් ක්ලෝරයිඩ් — තීව්‍ර නිල් වර්ණයට සහ එහි pH-සංවේදී වර්ණ වෙනසට හේතු වන ඇන්තොසයනින |
| සුදු මල් | කැම්ෆෙරෝල් (ඇන්තොසයනින නොමැත) |
| මුල් | ටැරැක්සෙරෝල්, ටැරැක්සෙරෝන්, ස්ටිග්මාස්ට්-4-ඊන්-3,6-ඩයෝන් |
| කොළ | කැම්ෆෙරෝල් ග්ලයිකෝසයිඩ (3-මොනොග්ලූකෝසයිඩ්, 3-රුටිනොසයිඩ්, 3-නියෝහෙස්පෙරිඩෝසයිඩ්, රැම්නොසිල් ප්‍රභේද), අපරාජිටින්, β-සිටොස්ටෙරෝල් |
| බීජ | p-හයිඩ්‍රොක්සිසිනමික් අම්ලය, ෆ්ලේවනෝල්-3-ග්ලයිකෝසයිඩ්, ඇඩිනොසීන්, හෙක්සකොසනෝල්, β-සිටොස්ටෙරෝල්, ඇන්තොසැන්තින් ග්ලූකෝසයිඩ්, ඔලිගොසැකරයිඩ |
ශ්රී ලංකාවේ හි ආහාර හා පාන සඳහා සමනළ රටැටිය භාවිත කරන්නේ කෙසේද?
නිල් කටරොළු ඖෂධ ශාලාවෙන් ඔබ්බට ගොස් මුළුතැන්ගෙයටත් තේ කෝප්පයටත් පිවිස ඇත. වියළි මල් උණු වතුරේ පොඟවා ගැනීමෙන් දීප්තිමත් ඉන්ඩිගෝ-නිල් පැහැති පානයක් සැදෙන අතර, දෙහි යුෂ වැනි අම්ලයක් එකතු කළ විට එය දම් හෝ රෝස පැහැයට හැරේ — මෙම ස්වාභාවික pH දර්ශකය නිසා ශ්රී ලංකාවේ හි හෝටල් සහ වෙරළ බාර්වල වර්ණය මාරු වන කොක්ටේල් සහ මොක්ටේල් සඳහා එය ජනප්‍රිය තේරීමක් වී ඇත.
එදිනෙදා නිවෙස්වල, තායිලන්තය සහ මැලේ ආහාර සම්ප්‍රදායේ දිගු කලක් තිස්සේ පවතින පිළිවෙතක් අනුව, ස්වාභාවික වර්ණකයක් ලෙස ඉඳිආප්ප පිටි, බත් ආහාර සහ සාම්ප්රදායික රසකැවිලි සඳහා මල් එකතු කිරීම වැඩි වෙමින් පවතී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැදෙන නිල් පැහැති ඉඳිආප්ප (මලින් වර්ණ ගැන්වූ ඉඳි ආප්ප) ශ්රී ලංකාවේ හි ආහාර සංචාරක ක්ෂේත්‍රයේ අලුත් අත්දැකීමක් බවට පත් වී ඇත — පුරාණ ශාක දැනුම සමකාලීන ආහාර සංස්කෘතිය තුළ නව ප්‍රකාශනයක් සොයා ගන්නා ආකාරයට මෘදු නිදසුනකි. ශ්රී ලංකාවේ හි සිලෝන් හරිත තේ සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ පුළුල් විස්තරයක් සඳහා බැලුවහොත්, දිවයිනේ ශාකසාර පාන උරුමය ගැඹුරු බව පෙනේ.
මල් කුඩු ස්මූති සහ සුවතා පාන සඳහා මිශ්‍ර කරන අතර, පාරිභෝගිකයන් කෘත්‍රිම ආහාර වර්ණකවලට ස්වාභාවික විකල්ප සොයන බැවින් සීතලෙන් මිරිකා ගත් සාරයන් අත්කම් පාන වර්ගවල දක්නට ලැබේ.
ස්වාභාවික රූපලාවණ්ය නිෂ්පාදනවල නිල් කටරොළු භාවිත වන්නේ කෙසේද?
මල්වල ඇති ප්‍රතිඔක්සිකාරක බහුල ඇන්තොසයනින රූපලාවණ්ය නිෂ්පාදකයන්ගේ අවධානය දිනාගෙන ඇත. සමනළ රටැටි සාරයන් දැන් හිසේ සම්පත සුවතාව සහ කෙස් ශක්තිමත් කිරීම සඳහා අලෙවි කෙරෙන ෂැම්පු, කන්ඩිෂනර් සහ කෙස් තෙල් සඳහා එකතු කරනු ලබන අතර, ඒවා ශාකයේ ජනශ්‍රැති කීර්තිය මෙන්ම මනිය හැකි ප්‍රතිඔක්සිකාරක ක්‍රියාකාරිත්වයද පදනම් කර ගනී. නිල් කටරොළු සාරයන් යොදා ගත් තෙතමනය සපයන ෂවර් ජෙල් ද ශ්රී ලංකාවේ හි ස්වාභාවික රූපලාවණ්ය වෙළෙඳපොළට පිවිස ඇති අතර, ඒවා බොහෝ විට දිවයිනේ අනෙකුත් ශාක නිෂ්පාදන සමඟ ඉදිරිපත් කෙරේ.
Clitoria ternatea ප්‍රචාරණය කරන්නේ කෙසේද සහ ශ්රී ලංකාවේ හි එය වැඩෙන්නේ කොහේද?
ප්‍රචාරණය සරලය: හොඳින් ජලය බැස යන පසෙහි වපුරන බීජ පහසුවෙන් පැළ වන අතර, උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත තත්ත්වයන් යටතේ ශාකය ඉක්මනින් ස්ථාපිත වේ. එය විවිධ පස් වර්ග දරාගන්නා අතර ශ්රී ලංකාවේ හි පහත රට තෙත් කලාපය, වියළි කලාපයේ දාර සහ කැළඹීමට ලක් වූ වන දාර පුරා දක්නට ලැබේ — සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ආරක්ෂිත කලාපය අවට වැනි ගමනාන්ත ඇතුළුව. වායුගෝලීය නයිට්‍රජන් ස්ථායීකරණය කිරීමේ හැකියාව නිසා එය කෘෂිවන පද්ධති සහ ගෙවතු සඳහාද ප්‍රයෝජනවත් අංගයක් වේ.
ශ්රී ලංකාවේ හි දේශගුණය තුළ මෙම ශාකය වසරේ බොහෝ කාලයක් මල් හටගන්නා බැවින්, ඍතු කිහිපයක් පුරා නැවුම් මල් අස්වනු ලබා ගැනීමට හැකි වේ. අපනයන සුවතා වෙළෙඳපොළ සඳහා වාණිජ වගාව වර්ධනය වෙමින් පවතින අතර, වන ශාක එකතු කර ගැනීමෙන් ලබා ගන්නා සහ කාබනිකව වගා කරන ප්‍රභේද යන දෙකම ලබා ගත හැකිය.
වන ශාක එකතු කර ගැනීමෙන් ලබා ගන්නා සහ වගා කරන සමනළ රටැටිය අතර වෙනස කුමක්ද?
වන ශාක එකතු කර ගැනීමෙන් ලබා ගන්නා නිල් කටරොළු යනු හිතාමතා වගා කිරීමකින් තොරව ස්වාභාවික වාසස්ථානවල වැඩෙන ශාකවලින් අස්වනු නෙළා ගන්නා ඒවාය. වන ශාක කෘෂිකාර්මික මැදිහත්වීම්වලට ලක් නොවන බැවින් ඒවායේ ද්විතීයික පරිවෘත්තීය සංයෝග වැඩි ප්‍රමාණයක් තිබිය හැකි බව මෙයට පක්ෂවාදීහු තර්ක කරති. ඊට වෙනස්ව, වගා කරන ප්‍රභේද වඩාත් ස්ථාවර ගුණාත්මක පාලනයක්, සොයාගත හැකි බවක් සහ වැඩි අස්වැන්නක් සලසයි. ශාකසාර තේ සහ ආහාර ශ්‍රේණියේ භාවිතයන් සඳහා ස්වරූප දෙකම ශ්රී ලංකාවේ හි නිෂ්පාදකයන් හරහා ලබා ගත හැකි අතර, තේරීම සාමාන්යයෙන් පුද්ගලික අභිරුචිය සහ සහතික කිරීමේ අවශ්යතා මත රඳා පවතී.
