පුරාණ ලොව දක්නට ලැබෙන ඉංජිනේරු ජයග්‍රහණ අතුරින් ශ්රී ලංකාවේ ජල සම්පාදන ශිෂ්ටාචාරයේ නිහඬ දක්ෂතාවට සමාන වන්නේ ස්වල්පයකි. වසර 1,500කටත් වැඩි කාලයක් තිස්සේ, දිවයිනේ ඉංජිනේරුවන් ශුෂ්ක කලාපයේ වියළි බිම් නිෂ්පාදනක්ෂම වී වගා බිම් බවට පත් කළ වැව් හා ඇළ මාර්ග පද්ධතියක් සැලසුම් කොට, පිරිපහදු කොට, නඩත්තු කළහ. එම පද්ධතියේ හදවතේ පිහිටා තිබුණේ දිස්වන තරම්ට සරල උපකරණයකි: විශාල මැටි වැව්වලින් ජලය අති විශිෂ්ට නිරවද්‍යතාවකින් මුදාහැරීම පාලනය කළ සිරස් ජල පාලන කුළුණක් වන බිසෝකොටුව.
බිසෝකොටුව යනු කුමක්ද?
මෙම වචනය සම්භවය වන්නේ "රැජිනගේ කුටිය" හෝ "රාජකීය කුටිය" යන අර්ථය දෙන සිංහල මූලයන් එකතු වීමෙනි — මෙම ව්යුහයන් ගැරවූ ගෞරවය පිළිබිඹු කරන නාමයකි. ඉංජිනේරු විද්යාත්මක අර්ථයෙන්, බිසෝකොටුව යනු මැටි වේල්ලක් තුළ හෝ එයට ඉහළින් ඉදිකරන ලද සිරස් ජල ප්රවේශ කුළුණකි. වේල්ලේ පාමුලින් ජලය මුදාහැරීම වෙනුවට, පීඩනය — සහ විනාශකාරී ශක්තිය — වැඩිම වන ස්ථානයෙන් නොව, තෝරාගත් ගැඹුරකින් ජලය ලබාගැනීමට මෙය වැවේ පාලකයන්ට ඉඩ සැලසීය.
මෙම කුළුණ සාමාන්‍යයෙන් ග්‍රැනයිට් හෝ පුළුස්සන ලද ගඩොලින් තනා, වේල්ලේ පාමුල හරහා තිරස්ව තැබූ නාලිකාවක් මත පිහිටුවා තිබිණි. කුළුණේ විවිධ උසවල ඇති විවෘතයන් වැවේ විවිධ ජල මට්ටම්වලට අනුරූප විය. මෙම විවරයන් වසා හෝ විවෘත කිරීමෙන්, වාරිමාර්ග අධීක්ෂකයින්ට පහළට ඇති පස් කැණීම් ඛාදනය වීම වළක්වන ආකාරයට ජල ප්‍රවාහය නියාමනය කළ හැකි විය.
බිසෝකොටුව කලින් තිබූ ජල පාලන නිර්මාණවලින් වර්ධනය වූයේ කෙසේද?
බිසෝකොටුව එකවරම සම්පූර්ණ ස්වරූපයෙන් මතු වූයේ නැත. එහි පූර්වගාමියා වූයේ කැට සොරොව්ව ය — පුළුස්සන ලද මැටියෙන් සාදන ලද කාණු හැඩයේ ඒකක එකකට උඩින් එකක් තබා, වැවේ ජල මතුපිටට ළඟා වන පරිදි සකස් කළ ගොඩකි. සෑම ඒකකයක්ම මූලික වශයෙන් තුනී වුණු අච්චුවකි; ඒවා එකට එකතු වී වර්තමාන ජල මට්ටමේ ඉහළම විවෘතය පිහිටි කුළුණක් සාදා තිබිණි. ගොඩේ පාමුලින් වේල්ල හරහා ඇළ මාර්ගයට මැටි නාලිකාවක් ගමන් කළේය.
මෙහි ක්රියාකාරී මූලධර්මය ද්‍රව යාන්ත්‍ර විද්‍යාවේ මූලික ගුණාංගයක් භාවිත කළේය: වැවක මතුපිට ජල පීඩනය ගැඹුරට වඩා බෙහෙවින් අඩුය. ස්තම්භයේ පහළ කොටසෙන් නොව ඉහළ කොටසෙන් ජලය ලබාගැනීමෙන්, කැට සොරොව්ව මගින් නික්මෙන ජල ප්‍රවේගය පාලනය කළ හැකි මට්ටමක තබා, ගබඩා කළ ජලයේ සම්පූර්ණ ජල-ස්ථිතික බලයෙන් මැටි නාලිකාව ආරක්ෂා කළේය. වැව හිස් වෙත වෙත, ජල මට්ටම පහත වැටෙත්, කම්කරුවන් ඉහළම කාණු ඒකකය අතින් ඉවත් කොට, ඊළඟ විවෘතය නැවත හෙළි කරමින් බැහැරවීම පවත්වා ගත්හ.
පසුකාලීන පරම්පරා ගණනාවක් තුළ, ඉදිකරුවන් මැටි ගොඩවල් වෙනුවට ස්ථිර ගල් කුළුණු — බිසෝකොටුව — යොදා, නාලිකා සැලසුම පිරිපහදු කළහ. එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ එක් වරක් ඉදිකර අනන්තවත් ක්‍රියාත්මක කළ හැකි ව්‍යුහයකි, එහි අවශ්ය වූයේ මැටි අච්චු ශාරීරිකව ඉවත් කිරීම වෙනුවට ජල පාලන පුවරු හෝ ගල් ප්ලග් කළමනාකරණය කිරීම පමණි.
ජල මුදාහැරීම පාලනය කිරීම එතරම් තීරණාත්මක වූයේ ඇයි?
මැටි වේල්ලක් ස්ථාවර වන්නේ ජලය එය හරහා සෙමින් හා ඒකාකාරව කාන්දු වන තාක් කල් පමණි. ගබඩා කළ ජලයේ හදිසි, අනාරක්ෂිත මුදාහැරීමක් වේල්ලේ පාමුල ගාත කිරීමට, එයට යටින් ගලා යාමට, සහ විනාශකාරී කැඩීමකට තුඩු දිය හැකි තරම් ශක්තිමත් කැළඹීමක් ජනනය කරයි. ඝනකම් වාසයක් සහිත ගංගා නිම්නවල, එවැනි අසාර්ථකත්වයක් වැව අසබඩ ගොඩනගා ඇති සම්පූර්ණ ගම්මාන සහ කෘෂිකාර්මික ප්රජාවන් විනාශ කළ හැකි විය.
ජලය වේල්ලේ මැටි කොටස්වලට ළඟා වීමට පෙර විභව ශක්තිය විසුරුවා හැරීමෙන් බිසෝකොටුව මෙම අනතුරට විසඳුම් සපයා ඇත. ජලය මතුපිටට ආසන්න අඩු-පීඩන ලක්ෂයකින් කුළුණට ඇතුළු වී, වාහකය තුළ පහළට ගමන් කොට, ඇළ මාර්ග ජාලයට ආරක්ෂිතව ගුණ කරගත හැකි ප්‍රවේගයකින් පාමුල නාලිකාවට ඇතුළු විය. විධිමත් ජල විද්‍යා න්‍යායකින් නොව, සියවස් ගණනාවක අත්දැකීම් මත පදනම් වූ නිරීක්ෂණවලින් ළඟාවූ අලංකාර විසඳුමක් ලෙස ශක්තිය ක්‍රමයෙන් මුදාහැරුණේ හදිසි පිපිරීමකින් නොවේ.
අද දින බිසෝකොටුව ව්යුහ දැකගත හැක්කේ කොහේදී?
ඉතිරිව ඇති උදාහරණ ශ්රී ලංකාවේ උතුරු මැද පළාතේ පුරාණ වාරිමාර්ග හදවතම පුරා දක්නට ලැබේ. පොළොන්නරුවහි වැව් — පරාක්‍රම සමුද්‍රය සංකීර්ණය ඇතුළුව — වඩාත්ම අධ්‍යයනයට ලක් වූ උදාහරණ කිහිපයක් සංරක්ෂණය කරගෙන ඇති අතර, පුරාවිද්යාත්මක කැණීම්වලින් නොවිනාශ ගල් කුළුණු සහ ඒවාට සම්බන්ධ නාලිකා පද්ධති හෙළිදරව් කර ඇත. අනුරාධපුර සහ පොළොන්නරුව රාජධානි කාලය තුළ සිංහල ජල ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ දක්ෂතාවයට ප්‍රධාන සාක්ෂි ලෙස විශාරදයින් මෙම ව්යුහ සලකති.
ශුෂ්ක කලාපයේ විසිර පවතින කුඩා වැව් ගණනාවක අඩුවෙන් කැණ ඇති කුඩා උදාහරණ පවතින අතර, ඇතැම් ඒවා අදටත් කෘෂිකාර්මික භාවිතයේ පවතී. සහස්‍රයකටත් වැඩි කාලයකින් පසුවත් ඒවායේ ක්‍රියාකාරිත්වය දිගටම පැවතීම මුල් ඉදිකිරීමේ ගුණාත්මකභාවයට සාක්ෂියකි.
බිසෝකොටුව නූතන ජල මාර්ග ඉංජිනේරු විද්‍යාවට සම්බන්ධ වන්නේ කෙසේද?
කැට සොරොව්වේ සිට බිසෝකොටුව දක්වා වූ සංකල්පීය රේඛාව නූතන ජල ඉංජිනේරු විද්‍යාව දක්වාම දිගටම පවතී. වර්තමානයේ ලොව පුරා වැව්වල භාවිත වන වෘත්තාකාර, කාණු හැඩයේ අතිරික්ත ජල නිර්ගමන ව්‍යුහයක් වන Morning Glory ජල මාර්ගය සමාන මූලධර්මයක් මත ක්‍රියාත්මක වේ: ශක්තිය අවම වන මතුපිටට ආසන්නයෙන් අතිරික්ත ජලය ලබාගෙන, එය කුහරයක් හරහා පහළ ජල නිර්ගමන ස්ථානයකට රැගෙන යාම. නුවරඑළිය කඳුකරයේ හෝටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය අසළ පිහිටි බොඹුරුඇල්ල වැව, Morning Glory ජල මාර්ගයකින් සමන්විත වන අතර, එහි හැඩය එම පුරාණ මැටි කාණුවලින් උරුම වූ බව පැහැදිලිව හඳුනාගත හැකිය.
බිසෝකොටුව මුලින්ම මුණගැසෙන නූතන ඉංජිනේරුවන් නිතර සඳහන් කරන්නේ, එහි නිර්මාතෘවරුන්ට ලබාගත හැකි වූ ද්‍රව්‍ය සහ මෙවලම් සැලකිල්ලට ගත් විට, එම සැලසුම් තේරීම් බොහෝදුරට ප්‍රශස්ත මට්ටමට ආසන්න වූ බවයි. කුළුණේ ජ්‍යාමිතිය, විවරයන්ගේ පිහිටීම, සහ නාලිකාවේ බෑවුම, මේ සියල්ල බටහිර ඉංජිනේරු විද්‍යාවට විධිමත් කරගැනීමට තවත් සියවස් ගණනාවක් ගත වූ ජල සම්පාදන හැසිරීම පිළිබඳ අවබෝධයක් පිළිබිඹු කරයි.
බිසෝකොටුව දරන පුළුල් සංස්කෘතික වැදගත්කම කුමක්ද?
බිසෝකොටුව හුදෙක් යටිතල පහසුකමක් පමණක් නොවීය; එය සහස්‍රයකටත් වැඩි කාලයක් ශ්රී ලාංකික සමාජය, ආර්ථිකය, හා පාලනය හැඩගැස්වූ ජල කළමනාකරණ සංස්කෘතියක ප්‍රධාන අංගය විය. විශාල වැව් ඉදිකිරීම හා නඩත්තුව සඳහා සම්බන්ධීකරණය කළ ශ්‍රමය, කේන්ද්‍රගත පරිපාලනය, සහ පරම්පරා ගණනාවක් හරහා සම්ප්‍රේෂණය වූ විශේෂඥ දැනුම් සම්භාරයක් අවශ්ය විය. රාජ්ය අනුග්රහය අඛණ්ඩ දියුණුවක් ඇති කළ අතර, වාරිමාර්ග මගින් සිදු කරන වී වගාවෙන් ජනනය වූ සමෘද්ධිය, අදටත් යුනෙස්කෝ උරුම ස්ථාන ලෙස පවතින පන්සල් සංකීර්ණ, දාගැබ්, හා රාජකීය අගනුවර සඳහා අරමුදල් සැපයීය.
අද වුවද ශ්රී ලාංකික අනන්‍යතාවයේ ප්‍රධාන අංගයක් වන වී වගාව, මෙම උපකරණ නොමැතිව එහි ඓතිහාසික පරිමාණයෙන් සිදු කිරීම කළ නොහැකි විය. ශුෂ්ක කලාපය පුරා සංචාරකයින් දකින කුඹුරු භූ දර්ශන, ඉතාම සැබෑ අර්ථයෙන්ම, මැටි වේල්ලක් තුළ මැටි කාණු ගොඩගසා ජලය ආරක්ෂිතව ඇළ මාර්ගයකට ගලා යෑම නිරීක්ෂණය කළ ඉංජිනේරුවන්ගේ ජීවමාන උරුමයයි.
එබැවින්, බිසෝකොටුව අවබෝධ කරගැනීම යනු ශ්රී ලංකාව අවබෝධ කරගැනීමේ මාර්ගයකි: දුෂ්කර අර්ධ-ශුෂ්ක පරිසරයක් පුරාණ ලොව වඩාත්ම නිෂ්පාදනක්ෂම කෘෂිකාර්මික ශිෂ්ටාචාරවලින් එකක් බවට පත් කළ, එසේ කළේ ධාරාවාහී ජයග්‍රහණ හරහා නොව ඉවසීම හා සමුච්චිත දක්ෂතාව හරහා වූ සමාජයකි.
