උමා ඔය ජල විදුලි සංකීර්ණය

උමා ඔය ජල විදුලි සංකීර්ණය — විධිමත් ලෙස උමා ඔය බහුකාර්ය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය (UOMDP) ලෙස හැඳින්වේ — ශ්‍රී ලංකාවේ වඩාත්ම අභිලාෂකාමී ජල සම්පත් හා බලශක්ති යටිතල පහසුකම් ව්‍යාපෘතියක් වේ. ඌව පළාතේ බදුල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි මෙම ව්‍යාපෘතිය, විදුලිය උත්පාදනය කිරීම සහ කෘෂිකාර්මික භූමියේ හෙක්ටයාර දස දහස් ගණනකට වාරි ජලය ලබා දීම සඳහා උමා ඔය ගංගා ද්‍රෝණියේ ජල විද්‍යාව උපයෝගී කරගනී. 1989 දී ආරම්භ වූ මූලික සැලසුම් අවධියේ සිට 2024 අප්‍රේල් මාසයේ නිල වශයෙන් විවෘත කිරීම දක්වා, මෙම ව්‍යාපෘතිය දශක තුනකටත් වඩා වැඩි කාලයක් පුරා විහිදුනු ඉංජිනේරු අභිලාෂයක් සහ දේශපාලන සංකීර්ණත්වයක් නියෝජනය කරයි.

උමා ඔය ජල විදුලි සංකීර්ණය යනු කුමක්ද?

මූලිකවම, UOMDP යනු ද්‍රෝණි හරස් ජල මාරු කිරීමේ යෝජනා ක්‍රමයකි: එය උමා ඔයේ අතු ගංගා දෙකක් වන දල්ගොල්ල ඔය සහ මාතටිල්ල ඔයෙන් ජලය ග්‍රහණය කර, එය වේල්ල, උමං මාර්ග සහ විශේෂයෙන් තැනූ භූගත බල උත්පාදන මධ්‍යස්ථානයක ජාලයක් හරහා යොමු කර, එම ජලය නැගෙනහිර වියළි පහත් බිම්වලට කෘෂිකාර්මික අරමුණු සඳහා මුදා හරියි.

මෙම යෝජනා ක්‍රමයට ප්‍රධාන වේල්ල දෙකක් ඇතුළත් වේ. දල්ගොල්ල ඔයේ වේල්ලක් මීටර් 3,975ක ප්‍රධාන ජල සම්ප්‍රේෂණ උමං මාර්ගයක් හරහා ජලය මාතටිල්ල ඔයට යොමු කරන අතර, එහි දෙවන වේල්ලක් ප්‍රධාන ජලාශය සාදයි. එතැන් සිට, වාර්ෂිකව ඝන මීටර් 145,000,000ක් පමණ ජලය මීටර් 15,290ක ප්‍රධාන ජල සම්ප්‍රේෂණ උමං මාර්ගයක් හරහා උමා ඔය බල උත්පාදන මධ්‍යස්ථානයට ගමන් කරයි, එය පස ඝන මීටර් 68,000ක් පමණ කැණීම මගින් සාදන ලද භූගත ගුහාවක පිහිටා ඇත. ටර්බයින හරහා ගමන් කිරීමෙන් පසු, ජලය මීටර් 3,335ක ජල පිටවීමේ උමං මාර්ගයක් හරහා අලිකොට අරුවට ගලා බසින අතර, එහිදී එය කෘෂිකාර්මික භාවිතය සඳහා බෙදා හරිනු ලැබේ.

උමා ඔය බල උත්පාදන මධ්‍යස්ථානය ක්‍රියා කරන්නේ කෙසේද?

උමා ඔය බල උත්පාදන මධ්‍යස්ථානය යනු මෙගාවොට් 60 බැගින් ධාරිතාවකින් යුත් පෙල්ටන් ටර්බයින ජනන යන්ත්‍ර දෙකක් සහිත භූගත පහසුකමකි, එමගින් මධ්‍යස්ථානයට ඒකාබද්ධ ස්ථාපිත ධාරිතාවක් වන මෙගාවොට් 120ක් ලැබේ. ජලය මීටර් 600ක සිරස් පීඩන නළයක් හරහා ටර්බයින වෙත ළඟා වන අතර, එමගින් තියුණු බැස්මේ චාලක ශක්තිය විදුලියට පරිවර්තනය කරයි. මෙම බලාගාරය වාර්ෂිකව GWh 231ක් දක්වා විදුලිය උත්පාදනය කිරීමට සැලසුම් කර ඇත — එය ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික විදුලි බල පද්ධතියට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් සැපයීමට ප්‍රමාණවත් ය.

මධ්‍යස්ථානයෙන් ලැබෙන විදුලිය මීටර් 504ක් පමණ වූ මධ්‍යන්‍ය මුහුදු මට්ටමෙන් ඉහළින් පිහිටි වර්ග මීටර් 5,000ක ස්විච්යාඩ් එකක සිට ඉහළ නංවනු ලැබේ. එතැන් සිට, එය කණු 70කටත් වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් මගින් ආධාරිත ද්විපථ කිලෝවොල්ට් 132 සම්ප්‍රේෂණ රේඛාවක් හරහා කිලෝමීටර් 21.5කට වැඩි දුරක් ගමන් කර, දිවයිනේ දක්ෂිණ විදුලි පද්ධතියට විදුලිය සපයන බදුල්ල උප මධ්‍යස්ථානයට ළඟා වේ.

මෙම ව්‍යාපෘතියේ වාරි ප්‍රතිලාභ මොනවාද?

විදුලි උත්පාදනයට අමතරව, ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපයේ දිගුකාලීන ජල හිඟය විසඳීම සඳහා UOMDP සැලසුම් කරන ලදී. බල උත්පාදන මධ්‍යස්ථානයෙන් ලැබෙන වාර්ෂික ජල බැහැර කිරීම දැනට පවතින කෘෂිකාර්මික භූමියෙන් වර්ග කිලෝමීටර් 15ක් පමණ සහ අලුතින් වගා කළ භූමියෙන් වර්ග කිලෝමීටර් 45ක් පුරා කෘෂිකාර්මික භාවිතය සඳහා ලබා දෙනු ලැබේ. සම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික වාරි ජලාශ වන වෙන් වෙන් වැව් දාහතරක් මෙම යෝජනා ක්‍රමයෙන් පෝෂණය වන අතර, එමගින් සහස්‍ර ගණනකට පැරණි ජල කළමනාකරණ ක්‍රමයක් පුනර්ජීවනය කෙරේ.

වී වගාව සඳහා මෝසම් වර්ෂාව මත රඳා පවතින නැගෙනහිර කුඩා ගොවි ප්‍රජාවන් සඳහා මෙම වාරි අංගය සැලකිය යුතු ය. වසර පුරා වඩාත් විශ්වාසදායක ජල සැපයුමක් ලබා දීමෙන්, වර්ෂාපතනයේ විචල්‍යතාවය මත රඳා පැවැත්ම අඩු කිරීමටත් ප්‍රදේශයේ කෘෂිකාර්මික සීමාව පුළුල් කිරීමටත් මෙම ව්‍යාපෘතිය අරමුණු කර ගෙන ඇත.

UOMDP හි ඉතිහාසය සහ මූල්‍යකරණය කුමක්ද?

උමා ඔයේ ජල විදුලි යෝජනා ක්‍රමයක් සඳහා සැලසුම් 1989 දක්වා දිව යයි, එවකට ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම ඉංජිනේරු උපදේශක කාර්යාංශය මූලික සාධ්‍යතා අධ්‍යයන සම්පූර්ණ කළේය. හිටපු ජනාධිපති මහින්ද රාජපක්ෂ සහ ඉරානයේ ජනාධිපති මහමුද් අහමදිනෙජාද් එක්ව ව්‍යාපෘතිය විවෘත කළ 2008 අප්‍රේල් මාසය දක්වා ඉදිකිරීම් ආරම්භ වූයේ නැත. සැලකිය යුතු කරුණක් නම්, පාරිසරික බලපෑම් තක්සේරුවක් (EIA) ලබා ගැනීමට පෙර මුල් ගල තැබීම සිදු වූ අතර — මෙය සිවිල් සමාජයෙන් සහ පාරිසරික සංවිධානවලින් දිගටම විවේචනයට ලක් විය.

ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය විසින් සකස් කරන ලද EIA වාර්තාව 2010 නොවැම්බර් මාසයේදී ඉදිරිපත් කරන ලදී. අනිවාර්ය වැඩකරන දින 30ක මහජන සමාලෝචන කාලය තුළ, තක්සේරුව ප්‍රමාණවත් නොවන බව තර්ක කළ පාරිසරික කණ්ඩායම්වලින් මධ්‍යම පරිසර අධිකාරියට බොහෝ විරෝධතා ලැබුණි. එම විරෝධතා තිබියදීත්, CEA පාරිසරික අනුමැතිය ලබා දුන් අතර ඉදිකිරීම් කටයුතු ඉදිරියට ගෙන ගියේය.

මෙම ව්‍යාපෘතියේ මූල්‍යකරණය ප්‍රධාන වශයෙන් ඉරානය විසින් සපයන ලදී: ඇස්තමේන්තුගත මුළු පිරිවැයෙන් (ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 529ක් පමණ, එවකට රුපියල් බිලියන 80ක් පමණ) 85%ක් පමණ ඉරාන රජයේ අරමුදල් වලින් පැමිණි අතර, ඉතිරිය ශ්‍රී ලංකාව විසින් ආවරණය කරන ලදී. ඉරාන කොන්ත්‍රාත්කරුවන් සහ අරමුදල් සම්බන්ධ වීම මෙම ව්‍යාපෘතිය භූ-දේශපාලනික වශයෙන් කැපී පෙනෙන්නක් බවට පත් කළ අතර, එය ශ්‍රී ලාංකික ආණ්ඩු කිහිපයක් තුළින් සහ ද්විපාර්ශ්වික සබඳතාවේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් තුළින් ඉදිරියට ගෙන ගියේය.

වසර ගණනාවක ඉදිකිරීම් ප්‍රමාදයන්ගෙන් පසුව, 2024 අප්‍රේල් 24 වන දින ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපති රනිල් වික්‍රමසිංහ සහ ඉරාන ජනාධිපති ආචාර්ය ඉබ්‍රාහිම් රයිසි විසින් සම්පූර්ණ කරන ලද සංකීර්ණය නිල වශයෙන් විවෘත කරන ලද අතර, එම උත්සවය ව්‍යාපෘතියේ ඉදිකිරීම් අවධියේ සිට ක්‍රියාත්මක තත්ත්වයට සංක්‍රමණය වීම සනිටුහන් කළේය.

මෙම ව්‍යාපෘතිය වටා ඇති පාරිසරික සහ සමාජීය කනස්සල්ල මොනවාද?

UOMDP මතභේදයකින් තොර නොවේ. ඌව පළාතේ සංවේදී උස්බිම් පරිසර පද්ධති ඇති අතර, උමා ඔය ගංගා ද්‍රෝණිය හෝර්ටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය වැනි ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ මායිම් කරන කඳුකරයන්ගේ ඉහළ ජලාශ ප්‍රදේශ වෙත සම්බන්ධ වේ. අඩු ගංගා ගලායාමෙන් පහළ ප්‍රවාහ පරිසර පද්ධති, භූගත ජල ප්‍රතිපූර්ණය සහ ජෛව විවිධත්වය කෙරෙහි ඇති විය හැකි බලපෑම පිළිබඳව EIA අවධියේදී පාරිසරික ක්‍රියාකාරීන් කනස්සල්ල ප්‍රකාශ කළහ.

ඉදිකිරීම් කටයුතු අතරතුර, උමං මාර්ග ඉහළින් ඇති ගම්මානවල නිවාස කැඩීම් හා ගැස්මීම් සිදු වූ බව ඌව කඳුකරයේ ප්‍රජාවන් වාර්තා කළහ — මෙය කැණීම් කටයුතුවලින් ඇති වූ භූගත ජල කැළඹීම නිසා සිදු වූ බව වාර්තා විය. මෙම සිදුවීම් වන්දි ඉල්ලීම් වලට තුඩු දුන් අතර සැලකිය යුතු දේශීය අසතුටක් ඇති කළේය. එබැවින් මෙම ව්‍යාපෘතිය මහා පරිමාණ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය සහ ව්‍යාපෘති කොරිඩෝව ආශ්‍රිතව ජීවත් වන ප්‍රජාවන්ගේ අයිතිවාසිකම් හා යහපැවැත්ම අතර ඇති ආතතීන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් ලෙස සිටී.

උමා ඔය ව්‍යාපෘතිය ශ්‍රී ලංකාවේ බලශක්ති පරිසරයට ගැළපෙන්නේ කෙසේද?

ශ්‍රී ලංකාවට ජල විදුලි සංවර්ධනයේ දිගු සම්ප්‍රදායක් ඇති අතර, පිරිසිදු විදුලිය උත්පාදනය කිරීම සඳහා එහි තෙත් කලාපීය කඳුකරයන් උපයෝගී කරගනී. මහවැලි ගඟේ රන්දෙණිගල වේල්ල වැනි ව්‍යාපෘති මහා ජලාශ පදනම් කරගත් උත්පාදනය සඳහා ආදර්ශයක් ස්ථාපිත කළ අතර, UOMDP මෙම ආකෘතිය උමා ඔය ද්‍රෝණියට විස්තාරණය කරයි. මෙගාවොට් 120ක ස්ථාපිත ධාරිතාවක් සහ වාර්ෂිකව GWh 231ක ඇස්තමේන්තුගත නිෂ්පාදනයක් සමඟ, මෙම සංකීර්ණය ජාතික උත්පාදන මිශ්‍රණයට මධ්‍ය පරිමාණ එකතු කිරීමක් වේ — ඉතිහාසගතව බටහිර සහ මධ්‍යම පළාත්වලින් ආනයනය කරන ලද විදුලිය මත රඳා පැවති බදුල්ල හා ඌව ප්‍රදේශ සඳහා එය සැලකිය යුතු ය.

ශ්‍රී ලංකාවේ පුනර්ජනනීය බලශක්තිය වෙත ළඟා වීමේ සහ පොසිල ඉන්ධන මත යැපීම අඩු කිරීමේ පුළුල් උත්සාහයේ සන්දර්භය තුළ, UOMDP හි ජල විදුලි අංගය ජාතික ප්‍රතිපත්ති ඉලක්ක සමඟ අනුකූල වේ. කෙසේ වෙතත්, මහා පරිමාණ ජල විදුලි ව්‍යාපෘති ඒවායේම පාරිසරික ප්‍රතිඵල රැගෙන එන බවත්, පුනර්ජනනීය බලශක්ති අභිලාෂයන් සහ පාරිසරික භාරකාරත්වය අතර සමතුලිතතාවය අඛණ්ඩ ප්‍රතිපත්ති විවාදයක් ලෙස පවතින බවත් විශ්ලේෂකයෝ සඳහන් කරති.

සංචාරකයින්ට උමා ඔය ජල විදුලි සංකීර්ණය බැලීමට හැකිද?

උමා ඔය සංකීර්ණය ක්‍රියාකාරී යටිතල පහසුකම් මධ්‍යස්ථානයක් වන අතර සාම්ප්‍රදායික සංචාරක ගමනාන්තයක් නොවේ. බල උත්පාදන මධ්‍යස්ථානය භූගතව පිහිටා ඇති අතර, වේල්ල ස්ථාන සහ උමං මාර්ග යටිතල පහසුකම් දෙකම සීමාසහිත කලාප තුළ පවතී. කෙසේ වෙතත්, අවට ඌව පළාත් භූ දර්ශනය — දළ උස්බිම් භූමිය, තේ වතු ප්‍රදේශය, සහ එල්ල අසල ඇති දර්ශනීය දුම්රිය මාර්ග කොරිඩෝව — ස්වාධීන සංචාරකයින්ට අතිශයින් ප්‍රතිඵලදායක ය.

මෙම ව්‍යාපෘතිය පිහිටා ඇති බදුල්ල දිස්ත්‍රික්කය, ශ්‍රී ලංකාවේ වඩාත් ජනප්‍රිය උස්බිම් නගර වලින් එකක් වන එල්ල වෙත පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ය. මහා පරිමාණ ඉංජිනේරු විද්‍යාව සහ යටිතල පහසුකම් හා ස්වභාව ධර්මයේ හමුවීම අගය කරන සංචාරකයින්ට, එම පහසුකම වෙත ප්‍රවේශය සීමිත වුවද, දිවයිනේ මෙම කලාපය ගවේෂණය කිරීම සඳහා UOMDP හි කතාව ආකර්ෂණීය සන්දර්භයක් ලෙස හැඟී යා හැක.